Moja nova knjiga – DOLAZAK HORORA: KNJIŽEVNOST

 

Dragi moji, veoma sam ponosan što mogu da obznanim svoju novu knjigu pod naslovom DOLAZAK HORORA: KNJIŽEVNOST. Nju će objaviti Orfelin za Sajam knjiga, odnosno do 25. oktobra 2025, osim ako Azatot ili neki njegov sluga na Zemlji nema druge planove.

Ovo nije tek još jedna moja knjiga. Ovo je, lažnu skromnost na stranu, kapitalno izdanje. Ovo je po svemu, sem formalno gledano, moj drugi doktorat. A ako je na meni to kazati, ovo je i jača i važnija knjiga od mog doktorata, POETIKE HORORA.

Uostalom, pogledajte SADRŽAJ.

 

DOLAZAK HORORA: KNJIŽEVNOST

 

Uvodna reč: Osvrt strave

 

HOROR PRE HORORA

 

I. Strašne knjige

1. „Horor“

2. Strašna knjiga

3. Evers: Na strani tame

4. Razuzdan čovek, pijanac, propalica i pesnik ponora, Edgar Alan Po

5. Orfeji fantastike

6. „Tajanstvo i mašta“

a) Berenisa

b) Natanijel Hotorn

c) Frankenštajn, Meri Šeli

d) Dr Džekil i g. Hajd, Robert Luis Stivenson

e) Okretaj zavrtnja, Henri Džejms

f) Drakula, Brem Stoker

g) E. T. A. Hofman

h) N. V. Gogolj

i) Java i san 

 

II. Šokantni časopisi

1. Šok magazin

2. Alfred Hičkokov magazin misterije

3. Misterije: magazin strave i užasa

 

III. Studije fantastike i strave

1. Smak sveta Dragoša Kalajića

2. Branimir Donat: Fantastične figure

3. Vlada Urošević: Demoni i galaksije

4. Strava u senci fantastike

a) Srpska fantastika: Natprirodno i nestvarno u srpskoj književnosti

b) Antologija srpske fantastike

c) Knjiga srpske fantastike

d) Koreni moderne srpske fantastike

5. Fantastika (i strava) u književnim časopisima

a) Delo

b) Književnost

c) Gradac

d) Gradina 

 

DOLAZAK HORORA  

 

IV. Horor pod plaštom SF-a (1): Teorija 

1. Suvi slučaj doktora Suvina

2. Čudni slučaj doktora Živkovića

3. Neobični slučaj doktora Nedeljkovića

4. Protiv čistunaca

a) Miodrag Milovanović

b) Ilija Bakić

 

V. Horor pod plaštom SF-a (2): Izdavaštvo  

1. Boban Knežević, u Znaku strelca

1.1. Knjige

a) Monolit

b) Znak Sagite edicija

- Horor

- Knjige krvi 

 

1.2. Časopisi:

a) Alef

b) Perpetuum mobile

c) Znak sagite (magazin)

 

2. Dr Živković, od Kentaura do Polarisa

a) Kentaur

b) Polaris

 

VI. Horor pod plaštom SF-a (3): Fandom

1. Horor programi u SF društvu

a) Nekrofilija – nekad i sad

b) Horor kao žanr: da ili ne?

2. Emitor i Hemitor (1989-2002)

3. „Horor je pornografija strašnog“

4. SF protiv horora

 

HOROR JE DOŠAO

 

VII. Prevedeni horor

1. Dolazak bestselera: King i kompanija

2. Dolazak Lavkrafta

3. Horor uoči apokalipse

            a) Horor u stripovima u SFRJ

b) Horor u popularnim časopisima i dnevnim novinama 

            c) Studija slučaja: „Obožavaoci rasporenih trbuha“

d) Klasici horor fantastike

- Ruska fantastična pripovetka

- Zona sumraka

- Antologija svetske fantastike

4. Skrobonjin Košmar

            a) Dolazak „Košmara“

            b) Gospodari tame

            c) Drugi košmari

            d) Skrobonja u multiverzumu

5. Oto Oltvanji, posečen na papir

6. Još horora iz 1990-ih

 

VIII. Horor izdavaštvo u 21. veku

1. Posle Odiseje

2. Novi, veliki izdavači

a) Laguna

b) Vulkan izdavaštvo

c) Čarobna knjiga

3. Lavkraftov drugi dolazak

            a) Tabernakl

            b) Nekronomikon

            c) Lavkraft u periodici

4. Bobanovski i Zavadovski

5. Napad malih izdavača

a) Tisa

b) Otvorena knjiga

c) Tanesi

d) Žir

e) Antologije

6. Časopisi

a) Književna fantastika

b) Severni bunker o hororu

c) Athanatik

 

IX. Horor u pop-kulturi 

1. Fandom u 21. veku   

a) „Laza“ posle Skrobonje

b) Fanovi naučne fantastike Sci & Fi

c) Art-Anima

            - Sajt

            - Festival

2. Internet

a) Popboks

b) Znak sagite

c) The Cult of Ghoul (Kult Gula)

3. Strip ekspanzija

            a) Beli put

            b) Darkwood 

            c) Čarobna knjiga

            d) Makondo

            e) Veseli četvrtak

4. Kuća straha

5. Crnoslovlje

 

X. Studije strave

1. Psihologija i psihijatrija

2. Astronomija i astrobiologija

3. Imagologija

4. Antropologija i etnologija

a) Bojan Žikić

b) Marko Pišev

5. Književnost

6. Dejan Ognjanović

a) Pre Poetike horora

b) Poetika horora

c) Posle Poetike horora

 

XI. Orfelin

a) Poetika strave

b) Crna mačka

 

XII. Zaključak

 

XIII. Hronologija

 

-- Indeks imena

 

 

            Podnaslov knjige glasi: „Kritička istorija recepcije horor žanra u srpskoj i jugoslovenskoj kulturi“. Ali, prostije rečeno, ovo je istorija horor izdavaštva na našim prostorima i ujedno istorija horor misli kod nas.  

Imate faktografiju: ŠTA je izašlo, kad, gde, ŠTA ima unutra; imate VREDNOVANJE: kakvo je to, zapravo, valja li prevod, izbor, sadržaj; imate ANTOLOGIJU NAJPAMETNIJIH I NAJGLUPLJIH citata iz napisa o hororu kod nas, u knjigama i novinama i odabranim mestima na Internetu; i imate STRUČNU ANALIZU izdavačke politike i konkretnih izdanja i (ne)stručnih pisanija o  hororu koji su se tamo mogli naći; a imate i brojne citate iz RECEPCIJE horora (novine, kritika, naučni radovi), uz odabrane osvrte na laička, ali znakovita trabunjanja o horor žanru.

            Nema šanse da ne saznate u ovoj knjizi BRDO stvari koje niste imali pojma ni da postoje, a kamoli da VREDE – ili da ne vrede. Kažem to i potpisujem, jer JA sam saznao BRDO toga kopajući po knjižurinama i časopisima, iščitavajući više hiljada stranica – neke davno čitane i poluzaboravljene pa sad osvežene s današnjom pameću, neke nikad dosad čitane – i tek sad sam to povezao, osmislio, promislio, tako da je pre svega meni sada daleko jasnije ŠTA se i KAKO i ZAŠTO dešavalo na ovim prostorima u zadnjih stotinak godina, a i duže, i zašto je dolazak horora kod nas imao baš takve oblike, baš tu putanju… Knjiga je pisana mojim stilom: stručno, ali jasno, s tim što sam ovde sebi dopustio malo više ironije i vickastih, sarkastičnih momenata nego u POETICI HORORA. Nema previše toga, nikako blogerski, a kamoli pljuvački, nego akademski. Ali opušteno.

            Research za ovu knjigu radio sam ceo svoj život, ali intenzivnije i fokusiranije to traje već duže od godinu dana – čitao i tragao za retkim izdanjima, uključujući brutalno nenabavljive opskuritete koje ne možete ni u Biblioteci da nađete (kao npr. fanzin Emitor i Hemitor, brojeve iz 1980-ih i 1990-ih), ili retke knjige na makedonskom, prastara izdanja od pre II svetskog rata (za mnoga ni ja nisam znao da postoje dok nisao zapeo da kopam)…

            Pored ekskluzivno iskopanih materijala, u knjizi ćete naći i citate iz intervjua rađenih spec. za ovu knjigu sa velikanima kakvi su Filip David, Goran Skrobonja, Dobrosav Bob Živković, Marko Fančović, Aleksandar Radivojević, Jovan Ristić, pa čak i (suprajz) – Boban Knežević. A tu su i navodi iz prepiske povodom njene sadržine gde su svoje uvide pružili Oto Oltvanji, Ilija Bakić, Mića Milovanović… Tu su i iskopine iz opskurnih ABN dokumenata (neki su bili onlajn neko vreme, ali više nisu) i još svašta nešto što sam ili kao hrčak čuvao pola veka u svojoj ličnoj arhivi da bih vam sada otkrio, ili mnogo toga što sam i sam sveže, nedavno otkrio i sada delim sa vama.

            Knjiga je trenutno u prelomu pa ne mogu da kažem koliko će tačno strana imati, osim što to sigurno neće biti manje od 600. Moja gruba procena je da će imati oko 620-630, ali – to ćemo tačno saznati u narednim danima.  

U njoj će svakako biti i ilustracije, neke od njih veoma retke, ekskluzivne, na netu nepostojeće: npr. božanstvena korica jedne divne knjige iz 1921, detalji iz starih časopisa, planirana korica za Skrobonjine Gospodare tame 2 (knjiga koja nikad nije izašla), korice starih brojeva fanzina Emitor, i još mnogo toga.

Odličnu naslovnu ilustraciju korice već je uradio Dragan Bibin, autor korice za POETIKU HORORA, ali to ću otkriti drugi put. Više o dizajnu i detaljima (uklj. pretplatu, cenu itsl) u narednom periodu.

            Na kraju, ali zapravo vrlo važno: teoretska knjiga o hororu na 600-ak strana (tvrdi povez, veliki format, sve kao POETIKA HORORA, samo na više strana) je nešto SKUPO da se napravi, a – da se ne lažemo, to nije komercijalno izdanje. Ni ja ni izdavač ga ne radimo zato što mislimo da ćemo namlatiti pare od tako nečega. Ali ni on ni ja nismo u ovome zbog para, bar ne primarno, mada pokušavamo da živimo od toga. Ovakva knjiga, ako se uradi u 1000 primeraka, ima da se prodaje, natenane, ko zna koliko godina. Nije to nešto što će da plane za mesec, ili godinu. Mislim, iznenadite me prijatno, slobodno, ali ne pričam napamet: POETIKA HORORA za 11 godina od svog izlaska još nije prodata u 1000 primeraka. Mislim da je, od 2014. do danas, otišlo negde oko 800 komada… I izdavač i autor su od toga dobili nešto malo više od kikirikija.

            Dakle, sve je to uvod u sledeće: ako ste u mogućnosti, a smatrate da je ovo projekat koji zaslužuje vašu podršku konkretniju od kupovine jednog primerka knjige, vi možete da budete PRIJATELJ KNJIGE.

            Procedura je ista kao i za moje samizdate prethodnih godina: ako želite, možete svojom dobrovoljnom donacijom (minimum: 100 e) podržati autora – samo mi prvo pišite na dogstar666 at yahoo dot com radi dogovora. Zauzvrat će vaše ime biti navedeno u zahvalnici u Uvodu knjige + dobićete primerak s mojom svojeručnom posvetom. Znam da je početak septembra, kupuju se paprike, drva i stvari deci za školu. Ali eto, ko ima i može da izdvoji neku sumu za podršku mom DOLASKU HORORA, neka mi se javi na mejl. Iz inostranstva moguća je uplata preko Paypala. Javite se, sredićemo.

            Samo budite brzi, rok za javljanje povodom toga je petak 12. septembar – nakon toga knjiga bi trebalo da bude sasvim prelomljena i spremna da se šalje u štampariju!

            Inače, ako ovo izdanje naiđe na solidan odaziv, u planu je i drugi tom: DOLAZAK HORORA: FILM, koji će na isti ovaj način da sagleda teme, iz HOROR ugla, kao što su: filmski časopisi i popularni magazini, revije, nedeljnici, dnevne novine, žanrovski časopisi, fanzini; filmska distribuciju u bioskopima; prikazivačka politika na televiziji, pre svega državnoj, što uključuje zasebne emisije i filmove, kao i cikluse horora; video kao medij konzumacije horora, sa svim srodnim problematikama (piraterija, nabavka retkih filmova, legalizacija); specijalni žanrovski festivali i horor na etabliranim, mejnstrim festivalima, itd.

            Ali, o tom potom. Prvo da preživimo ovaj experiment.

A CENTURY OF WEIRD FICTION

            Hteo bih vam skrenuti pažnju, svima vama koji horor ozbiljno shvatate, na postojanje jedne odlične edicije kritičkih studija o hororu koju izdaje University of Wales Press, pod nazivom “Horror Studies”.  Do sada su već objavili pet odličnih naslova, a u pripremi su još tri (vidi slike).

            
Više detalja o knjigama ove edicije imate OVDE.

            Hteo bih da vam skrenem pažnju na jednu, koju sam nedavno prikazao u magazinu RUE MORGUE. Prvo osnovni podaci.

A Century of Weird Fiction 1832–1937: Disgust, Metaphysics and the Aesthetics of Cosmic Horror

– Jonathan Newell

March 2020

272 pages

About The Book

This book offers a new critical perspective on the weird that combines two ways of looking at weird and cosmic horror. On the one hand, critics have considered weird fiction in relation to aesthetics – the emotional effects and literary form of the weird. On the other hand, recent scholarship has also emphasised the potential philosophical underpinnings and implications of weird fiction, especially in relation to burgeoning philosophical movements such as new materialism and speculative realism. This study bridges the gap between these two approaches, considering the weird from its early outgrowth from the Gothic through to Lovecraft’s stories – a ‘weird century’ from 1832–1937. Combining recent speculative philosophy and affect theory, it argues that weird fiction harnesses the affective power of disgust to provoke a re-examination of subjectival boundaries and the complex entanglement of the human and nonhuman.

 

* * *

‘Jonathan Newell’s rigorous analysis reveals how weird fiction has anticipated and influenced important movements in contemporary philosophy. This book offers striking new critical insights, giving a fresh perspective on Lovecraft as well as illuminating critically-neglected writers such as William Hope Hodgson. Newell writes with depth, sensitivity and flair, and A Century of Weird Fiction is sure to become a key text for scholars working across Gothic and Horror Studies, as well as those with an interest in contemporary philosophy.’
-Dr Chloé Germaine Buckley, Manchester Metropolitan University

 

‘This book is “disgusting” in that word’s etymological sense: it “turns” our “taste” toward the affective disruptions of human life. Newell moves among classical and contemporary philosophy, canonical and contemporary weird fiction, theory and close reading, to articulate precisely the sliminess of our being. A critical tour de force!’
-Emeritus Professor Steven Bruhm, Western University, Canada

 

'A Century of Weird Fiction, the latest in UWP’s excellent “Horror Studies” series, aims to bridge the gap – or better, show that no gap ever existed, at least in the works of weird fiction’s major practitioners.'
- Rue Morgue, Dejan Ognjanovic

 

Contents

Chapter 1: Introduction – Metaphysical Malignancies
Chapter 2: The Putrescent Principle – Edgar Allan Poe
Chapter 3: Ecstasies of Slime – Arthur Machen
Chapter 4: Horrible Enchantments – Algernon Blackwood
Chapter 5: Disgusting Powers – William Hope Hodgson
Chapter 6: Daemonology of Unplumbed Space – Howard Phillips Lovecraft
Conclusion: The Wisdom of the Unhuman
Bibliography

A evo sada i mog prikaza ove knjige, onako kako izgleda u najnovijem Ru Morgu.

Horror has long been haunted by the High vs. Low dichotomy, not only in terms of whether it belongs to high or low culture, but also regarding its own key effects: subtle, suggested terror is usually elevated, while explicitness and body horror are mostly condemned as too crude. A Century of Weird Fiction, the latest in UWP's excellent “Horror Studies” series, aims to bridge the gap, or better, to show that no gap has ever existed, at least in the works of weird fiction’s major practitioners.

The five key chapters prove that disgust and metaphysics are not strange bedfellows in the selected writings of Edgar Allan Poe, Arthur Machen, Algernon Blackwood, William Hope Hodgson and Howard Phillips Lovecraft. The author’s claim is that each of these writers “articulates a metaphysical vision of an ultimate reality that always seems to recede from a wholly intellectual grasp but which can be partially apprehended through art and the affects it arouses.” Invoking a variety of philosophers and thinkers and using their concepts as tools to crack open the significance behind the gruesome body decay, mutation, monstrosity and transformation in said writers’ major stories, Jonathan Newell adds a welcome weight to the titles which have rarely, if ever, been seen from this perspective.

In selection of authors and their works this study is top-notch (though the “disgust” in Blackwood seems a bit forced); each name is represented by three key works, and in their close readings it is elaborate, demanding, but also rewarding (especially useful is the chapter on Hodgson, up to now sadly neglected by the academia); in its ultimate findings this book is a perfect, enlightening addition to a non-academic study such as S.T. Joshi’s The Weird Tale (RM#117). Belonging to the high-brow end of the horror-thinking spectrum, this book may require some heavy lifting, but is well worth the effort.

© Dejan Ognjanović & RUE MORGUE

A COMPANION TO THE HORROR FILM

            U okviru akcije plasiranja prikaza knjiga koje sam objavljivao u kanadskom magazinu RUE MORGUE – premijerno na srpskom i ekskluzivno na ovom blogu – evo mog osvrta na jednu odličnu vrednu, ali –avaj– cenom presoljenu knjigu. Ako ikako možete da do nje dođete pod razumnim uslovima, ne dvoumite se!

 A Companion to the Horror Film 

– Harry M. Benshoff (ed.)

Wiley-Blackwell, 2014

(c) Dejan Ognjanović for RUE MORGUE

            Evo kompanjona kojeg će vam dobro doći da ga imate pri ruci: ključne koncepte, teme, ideje i naslove razmatraju i objašnjavaju neka od najznačajnijih imena u proučavanju horor filma (Matt Hills, Harry M. Benshoff, Mark Jancovich, Peter Hutchings, James Kendrick, Isabel C. Pinedo, Xavier Mendik, Joan Hawkins...) i to na 600 strana velikog formata.

            Eseji u I delu bave se najznačajnijim pristupima hororu (iz ugla filozofije, psihologije, psihoanalize, rodnih studija, seksualnosti, društvene alegorije) kao i kontekstima (recepcija, distribucija, cenzura). U ovim radovima ustanovljava se čvrsta osnova za razumevanje šta horor jeste i kako se postižu njegovi učinci i značenja. Od posebne vrednosti su eseji "Horror and Psychoanalysis" by Chris Dumas i "The Horror Film as Social Allegory" by Christopher Sharrett.

            II deo bavi se formom horora (The Form of Horror) i sadrži jedan od najboljih radova u knjizi koji će sigurno biti veoma uticajan i često citiran: Robert Spadonijev "Horror Film Atmosphere and Narrative" je hrabar pokušaj da se definiše koncept „atmosfere“ koji se, kod kritičara i teoretičara, uglavnom uzima kao samopodrazumevajući.

            Treći i najduži deo istražuje istoriju (zapadnjačkog) horor filma, sa zasebnim esejima posvećenim pregledu i re-evaluaciji po dekadama. Rad  "International Horror in the 1970s" by Peter Hutchings zaslužuje da se izdvoji zbog svoje široke perspektive i svežih uvida, iako većina njegovih kolega u ovom poglavlju takođe teže tome da pružaju nove uglove posmatranja na poznate (i manje poznate) klasike.

            Odabrane međunarodne horor kinematografije (Italian, Japanese, South Korean...) dobijaju zasluženi tretman u četvrtom delu knjige, gde se naročito ističe bogat i iscrpan pregled španskog horor filma: „Spanish Horror Cinema“ by Ian Olney.

            Najzad, peti deo se bavi odabranim arhetipovima, hibridima i krosoverima (Selected Archetypes, Hybrids, and Crossovers) gde vredi istaći eseje o Ken Raselovim The Devils i o Trash/Cult hororima.

            U knjizi ovog obima zapanjuje da ima samo nekolicina ćoraka: recimo, rad Jay McRoya koji pokušava da odbrani blesavi Tokyo Gore Police zato što taj film, navodno, “mobiliše svoje distopijske elemente kako bi kritikovao kulturnu ideologiju koja promoviše rigidne koncepcije ljudskog identiteta.” Zatim, promašen je i rad Caroline Joan S. Picart's pod naslovom "Reel/Real Horror" koji usiljeno u kontekst horora i dokumentarizma pokušava da nagura dva Spilbegova filma koji NISU horor (Schindler's List & Munich).

            Sve u svemu, ova ogromna knjiga je pravi pogodak: velika, pametna, korisna. Šta tu ima da se ne svidi? Možda njena cena – oko 180$, ali opet, ako vam ne pođe za rukom da ovo dobijete kao rođendanski poklon, tu su uvek biblioteke. A nijedna ozbiljna biblioteka ne bi trebalo da bude bez ove knjige.

            Evo njenog kompletnog sadržaja:

Table of Contents

Author Biography ix

Preface xv
Harry M. Benshoff

Part I Approaches and Contexts 1

1 Cognitive and Philosophical Approaches to Horror 3
Aaron Smuts

2 Horror and Psychoanalysis: An Introductory Primer 21
Chris Dumas

3 Gender and Sexuality Haunts the Horror Film 38
Daniel Humphrey

4 The Horror Film as Social Allegory (And How it Comes Undone) 56
Christopher Sharrett

5 Avenging the Body: Disability in the Horror Film 73
Travis Sutton

6 Horror Reception/Audiences 90
Matt Hills

7 A's, B's, Quickies, Orphans, and Nasties: Horror Films in the Context of Distribution and Exhibition 109
Kevin Heffernan

8 Horror and the Censors 130
Julian Petley

Part II The Form of Horror 149

9 Carl Dreyer's Corpse: Horror Film Atmosphere and Narrative 151
Robert Spadoni

10 Horror Sound Design 168
William Whittington

11 Mellifluous Terror: the Discourse of Music and Horror Films 186
Joe Tompkins

Part III A History of the (Western) Horror Film 205

12 Horror Before "The Horror Film" 207
Harry M. Benshoff

13 Classical Hollywood Horror 225
John E. Browning

14 Horror in the 1940s 237
Mark Jancovich

15 Science Fiction and Horror in the 1950s 255
Steffen Hantke

16 The Gothic Revival (1957-1974) 273
Rick Worland

17 International Horror in the 1970s 292
Peter Hutchings

18 Slasher Films and Gore in the 1980s 310
James Kendrick

19 Millennial Fears: Abject Horror in a Transnational Context 329
Adam C. Hart

20 Torture Porn: 21st Century Horror 345
Isabel C. Pinedo

Part IV Selected International Horror Cinemas 363

21 Spanish Horror Cinema 363
Ian Olney

22 The Return of the Rural Repressed: Italian Horror and the Mezzogiorno Giallo 390
Xavier Mendik

23 Recent Trends in Japanese Horror Cinema 406
Jay McRoy

24 South Korean Horror Cinema 423
Daniel Martin

25 Sisterhood of Terror: The Monstrous Feminine of Southeast Asian Horror Cinema 442
Andrew Hock Soon Ng

Part V Selected Archetypes, Hybrids, and Crossovers 461

26 Vampires and Transnational Horror 463
Dale Hudson

27 Trash Horror and the Cult of the Bad Film 483
I. Q. Hunter

28 "Moody Three:" Revisiting Ken Russell's The Devils 501
Joan Hawkins

29 Horror's Otherness and Ethnographic Surrealism: The Case of The Shout 519
Adam Lownstein

30 The Documentary Impulse and Reel/Real Horror 536
Caroline Joan S. Picart

The Void Fanzin br. 2: NATPRIRODNA STRAVA

 U okviru akcije "Onlajn časopisi i fanzini na srpskom vredni pažnje" ovde sam već predstavio OKULTNU REVIJU (za pratioce okultnog, mističnog i, naročito, paganskog) i FRENZY SPARK (za ljubitelje SF, F i H žanrova). A sada, evo nečeg zanimljivog, hororičnog – iz komšiluka!

Jedan čitalac bloga (Neven Radičeski: zahvaljujem na dojavi!) skrenuo mi je pažnju na The Void Fanzin: u pitanju je riječki fanzin inače posvećen SF-u, ali njegov drugi broj sadrži vrlo obiman temat na temu Natprirodna strava koji bi mogao biti zanimljiv i čitaocima Kalt ov Gula.

Na 106 stranica nalazi se 10 priča (od toga 4 spadaju u horor), a glavninu stranične mase čini poduži pregled nastanka i razvoja horora – pisan iz popularne perspektive, dakle, pristupačno mlađem čitaocu, ili barem onome koji nije preterano (akademski) upućen u tu priču iz ugla istorije kulture i književnosti. Kreće se tu od Pape Grgura iz 13. veka, pa se preko lova na veštice, Hijeronimusa Boša i koječega dođe i do gotskog romana, a odatle već uhodanim stazama, preko Poa i Lavkrafta do Kinga – i dalje. 

Ima tu pomalo paušalnih ocena (npr. nezaslužena strogost prema VATHEKU) ili manjih materijalnih greščica (npr. nije Lavkraftu nuđeno uređivanje WEIRD TALES posle odlaska F. Rajta, nego posle odlaska Edvina Berda, a PRE dolaska Rajta na to mesto), ali zaista ništa strašno: svi koji žele jednu solidnu dajdžest istoriju horora sa njenim najglavnijim usputnim stanicama (ali bez mnogo skretanja u ezoteriju i kult i manje izvikane autore) – mogu se ovde o tome obavestiti. Uostalom, "templejt" za celo pisanije je upravo Lavkraftova esej o Natprirodnoj stravi u književnosti, iz kojeg se često citira...

Ima tu i nešto prikaza knjiga, stripova i video igara - i naravno, SF priča i SF vesti i najava... U svakom slučaju, simpatično je to i vredno pažnje, pa evo – sasvim je besplatno i možete i sami skinuti i proveriti OVDE.

ENCIKLOPEDIJA HORORA: Književnost strave i užasa (4. deo)

             Evo i poslednjeg, četvrtog dela kratke "enciklopedije" horora u književnosti Maura Bozelija. Njene prethodne parčiće sredio sam i okačio OVDE. 

Kao i u prethodnim delovima, tako sam i ovde korigovao faktografiju, pa donekle i stil, prilično lošeg prevoda svojevremeno otaljanog za novosadski Dnevnik, koji je ovo objavio kao dodatak epizodi "Mefisto" u jednom od specijalnih brojeva DILANA DOGA.

U boldu i različitom bojom istakao sam naslove koje naročito preporučujem.

O’BRAJEN, FIC DŽEJMS (1828 – 1862)

U mrkloj se tami odvija žestoka borba. Kada žrtva napokon uspe da se dokopa prekidača i uključi lampu... NIŠTA! Nevidljiva, krvoločna kreatura iz priče “Šta je to bilo?” direktno je inspirisana “Prokletinjom” Embrouza Birsa.

Romantični avanturista, pesnik O’Brajen pobegao je iz Irske pred poveriocima i ljubomornim suprugom dame sa kojom se zabavljao. Zaposlivši se u Bostonu kao novinar, u roku od nekoliko godina je objavio više naučnofantastičnih i horor pripovedaka – “Dijamantsko sočivo”, “Izgubljena soba”.

Poginuo je u građanskom ratu, na strani severnjaka.

PO, EDGAR ALAN (1809-1849)

Najbolje Poove pripovetke narativno su savršene, svaka reč poseduje sopstveni zvuk, efekat, psihološko značenje, a literarni instrumenti dovode do konstituisanja atmosphere straha, klaustofobije, jeze. U “Bunaru i klatnu” preovlađuje čisti horor, dok se pripovedač bori sa mašinom za ubijanje; “Pad kuće Ašer” upoznaje nas sa bledim, neurotičnim Roderikom Ašerom, sasvim sličnim živom duhu, i sa ledi Madlenom rastrzanom između egzistencije i ništavila. Posebno treba obratiti pažnju na senzibilitet u ovoj svojevrsnoj parodiji na gotske romane i, delimično autoparodiji. Koristeći se višeznačjem, autor postavlja nekoliko gotovo nerešivih dilema – radi li se o storiji o ludilu, porodičnom prokletstvu ili vampirizmu? Da li je u pitanju košmar ili stvarnost? Jesu li likovi ljudi od krvi i mesa ili priviđenja?

U svakom slučaju, čitajući Poovu sjajnu novelu, bičete potpuno obuzeti autorovom fantastikom.

Što se tiče poezije Edgara Alana Poa, naročito mesto zauzima “Gavran” gde je smrt opisana u liku lepe, mlade žene (KOJEŠTA! – prim. Ghoul).

            Uopšte, pisac je, može se reči, bio opsednut temom smrti i vrlo ju je često obrađivao – “ Eldorado ”, “Crna mačka”, “Maska crvene smrti”, “Činjenice o slučaju gospodina Valdemara”, “Eleonora”, “Ovalni portret”.

Poovi junaci nisu duhovi, već pokojnici koji žele da se vrate u život i živi osuđeni na smrt.

POTOCKI, JAN (1761 – 1815) 

Potocki je bio putnik, izdavač, geograf, arheolog, etnolog i carski savetnik. Bez obzira na karijeru filosofa i život slobodnog avanturiste, poljski grof Jan Potocki nalazio je vremena da se bavi fantastičnom literaturom, kao u značajnom delu “Rukopis pronađen u Saragosi”.

Autor je prema smrti negovao naročiti odnos. Nakon što je mesecima pokušavao da napravi srebrni metak odgovarajućeg kalibra, konačno ga je smestio u cev pištolja i ubio se pucajući u slepoočnicu.

PRIVIÐENJA

“Ponašajte se prema njima krajnje pažljivo”, pisao je M. R. DŽEJMS. Priviđenja su, naime, krhka. Njihova su oružja najčistiji strah, čutljivost, nevidljivost i ledena užasnutost koja često dovodi do smrti. Neophodna im je atmosfera – uznemirenosti, predosećaja i misterije. Priče o priviđenjima istinska su horor poezija.

Prva pripovetka o priviđenjima otkrivena je u jednom pismu Plinija Mlađeg (61 – 113 godine nove ere) gde je opisana kuća duhova u Atini i u kojoj se filosof Atenador javlja u ulozi lovca na čudovište. On zalutaloj duši podaruje spokoj shranivši kosti preminulog – docnije često korišćen rasplet. Plinije o svemu ovome govori kao o realnom događaju. Priviđenja su takođe, omiljena tema zbirke “Lao Čai” Kineza PU SUNG LINGA (17 vek). Danijel Defo (1660 – 1713), autor “Robinzona Krusoa”, u nekoliko je sjajnih pripovedaka opisao duhove (“Duh u svim sobama”).

Popularizacija GOTSKOG ROMANA približila je evropskim čitaocima prava i izmišljena priviđenja. Mada je fantastična literatura vrlo bogata u Francuskoj i Nemačkoj, devedeset posto dela o duhovima napisano je na engleskom jeziku. Možda je u pitanju ljubav prema tradiciji (elizabetanski teatar), a moguće je da i uvek pribrani Britanci posebno lako padaju pod uticaj natprirodnog. Među brojnim autorima treba obratiti pažnju na HOFMANA, ALEKSANDRA PUŠKINA (“Pikova dama”), Škotlanđanina VOLTERA SKOTA (“Priča lutalice Vilija”, “Misteriozno ogledalo”), ČARLSA DIKENSA (“Pikvikov klub” i mnoštvo kratkih priča objavljenih u novinama), VILKI KOLINS (“Soba sa dve postelje”), BULVERA LITONA (“Kuća i mozak”).

Žene su se na ovom području osobito iskazale – AMELIJA EDVARDS, MARGARET OLIFANT (“Otvorena vrata”, “Portret”, “Prozor u biblioteci”), gospođa RIDEL (“Nenastanjena kuća”, “Začarana reka”), MERI BREDON, ROZA MALHOLAND. Ipak, vrhunski majstor književnosti o priviđenjima viktorijanskog doba svakako bio LE FANU. Godine 1872 objavio je antologiju “U tamnom ogledalu”.

Tokom druge polovine veka deluju HENRI DŽEJMS i RADJARD KIPLING (“Povratak u Imrej”).
M. R. DŽEJMS i ALDŽERNON BLEKVUD na prelazu između dva stoleća utiru put takozvanim GHOST STORY čiji su najupečatljiviji predstavnici VERNON LI (pseudonim istoričarke umetnosti VIOLET PEJDŽ), trojica braće BENSON (ARTUR, EDVARD i ROBERT HJU), FRANSIS MERION KROFORD (“Urlajuća lobanja”), V. V. DŽEJKOBS, V. F. HARVI (“Zver sa pet prstiju”).

ROBERT HIČINS ostao je zapamćen po jednoj jedinoj priči o zaljubljenom priviđenju – “Kako je ljubav obuzela profesora Gildeju”. Ne treba nikako zaobići sledbenika Henrija Džejmsa, OLIVERA ONIONSA, kao ni ŠARLOT GILMAN i EDIT VORTON (“Kasnije”, “Dan mrtvih”). OSKAR VAJLD autor je izvanredne humorističke pripovetke o priviđenjima “Duh iz Kantervila”. U našem veku značajni su A. M. BARIDŽ (“Smi”), EDIT NEZBIT, VOLTER DE LA MER, L. P. HARTLI (“Lutajuća grobnica”).

Klasični tip “ghost story” negovali su ROBERT AJKMAN, ROZMARI TIMPERLI i REMZI KEMBEL.
Na kraju bismo pomenuli sjajni roman RIČARDA ADAMSA “Zeleni čovek” u kojem duhovi opsedaju engleski pab ludo se zabavljajući.

REJ, ŽAN (1887 – 1964)

Rejmundus Johanes Marija de Kremer, kako se predstavljao u Belgiji, prijateljima sa brodova kojima je plovio Meksičkim zalivom bio je poznat kao Tiger Džek, a čitaoci “Čudnih priča” sjajno su se zabavljali njegovim delima potpisanim pseudonimom Džon Flanders.

Dalekim poreklom Sijuks, Žan Rej je bio u stanju da za noć ispiše celu epizodu od šezdesetak strana o svom heroju Hariju Diksonu.

U njegovim delima fantastika se javlja u gotovo čistom vidu – opisuje uklete luke na severu obavljene maglom i misterijom, opasne knjige, demonske kreature, zadimljene prostorije gde se pripovedaju legende, lavirintske gradove, uličice što se ukazuju, pa nestaju, ludilo, otvore što vode u neslućene dimenzije.

Rejov horor je fantazmagoričan, deliričan, neobjašnjiv. Posebno bismo napomenuli novelu “Veliki nokturno” u kojoj starac sklapa sporazum sa đavolom kako bi izbrisao prošlost i osvojio ženu u koju je kao dečak bio smrtno zaljubljen.

Većina autorovih oniričkih tema sabrana je u romanu “Malpertua” o ukletoj kući što je naseljava zastrašujuća porodica.

SMIT, KLARK EŠTON (1893 – 1961)

Putujući u mašti svetovima van granica vremena i prostora, izgubljenom Hiperborejom ili senovitim Zotikom, Klark Ešton Smit evocirao je arkanske atmosfere i senzualnu lepotu smrti.

Samouk, Smit se ozbiljno potrudio da stekne lingvistička znanja – napamet je učio Oksfordski rečnik i nekoliko puta iščitao Enciklopediju Britaniku. Pošto se u mladosti bavio dekadentnom poezijom (između ostalog, prevodio je Bodlera), po Lavkraftovom savetu počeo je da piše za časopis “Čudne priče ”. Smitove su sardoničke bajke posvećene nekromantima, vampirima, čarolijama – “Grobnica Joh–Vombisa”, “Grad vatrene muzike”, “Ostrvo mučenika”, “Carstvo nekromanta”.

SPLATERPANK

Splaterpank je kovanica pisca i filmskog scenariste DEJVIDA ŠOUA. Zapravo se radi o literarnoj inspiraciji najkrvoločnijim kinematografskim splaterom. Da bi efekat šoka bio postignut, opisi su krajnje minuciozni, a akti nasilja hiperrealistički. Usled toga strava i užas postaju isključivo fizički, egzibicionistički i gotovo hirurški ledeni.
Najčešće teme splaterpanka su bioskop, seks, Vijetnam, vampiri što obožavaju rok. Od autora ćemo pomenuti ŠOUA, S. P. SOMTOUA (“Ples na mesečini”), DŽONA SKIPA i KREJGA SPEKTORA (“Fatalno priviđenje”), REJA GARTONA (“Žive devojke”) i REKSA MILERA (“Frenzi”).

STIVENSON, ROBERT LUIS (1850 – 1894)

Poput većine majstora za fantastično, Stivenson je negovao specijalne odnose sa vlastitom podsvešću. Užase je definisao kao impulsivne reakcije uma utonulog u san.

Priviđenja izazvana teškom bolešću inspirirala su Stivensona za sjajnu scenu preobraćanja čoveka u svog zlog dvojnika razrađenu u “Neobičnom slučaju doktora Džekila i mister Hajda”. Uvaženi građanin Džekil iznenada se transformiše u amoralnog, nasilnog i anarhičnog Hajda – on je njegova antiteza, ali i neodvojivi deo ličnosti svesno potisnut usled delovanja strogih viktorijanskih konvencija. Malo pomalo, Hajd preovladava, a Džekil, ne mogavši da podsvest drži pod kontrolom, postaje sopstveni alter ego. Tema udvojene ličnosti fascinirala je Stivensona – drama “Djakon Brodi”, pripovetka “Kradljivci leševa” (o istinitom slučaju, zločinima ubica Berka i Hera).

Ostala značajnija dela Roberta Stivensona su “Markhajm”, “Ðavo u boci”, “Ostrvo glasova”, “Obešena Džanet” i druge horor priče.

STOKER, BREM (1847 – 1912)

Autor “Drakule”, po zanimanju pozorišni agent, bavio se pisanjem iz hobija. Tokom detinjstva vezan za postelju, Stoker se docnije strasno posvetio atletskim sportskim disciplinama i neumornom radu. Pozorišni agenti su i inače danonoćno zauzeti. Njihovi su klijenti glumci, a glumci su narcisi, egoisti, pravi pravcati “vampiri”. Između ostalih, Stoker je zastupao čuvenog engleskog tragičara Henrija Irvinga, legendarnog glumca magnetskog pogleda.

Njegove su oči bukvalno opsedale Stokera – u svojoj je mašti Irvinga pretvorio u vampira Drakulu.
Staru je temu autor preneo u savremeni ambijent – grof žedan krvi prebiva u našim podrumima. Roman je docnije više puta filmovan i mnogim je piscima poslužio kao uzor.

ŠELI, MERI (1797 – 1851) 

Tri su olujne noći omogućile stvaranje najčuvenijeg monstruma fantastične literature. Nevreme se sručilo na Ženevsko jezero jednog junskog dana 1816 godine. U vilu Diodati baš je pristigao Englez Luis koji je odabranom društvu tihim glasom čitao nemačke pripovetke strave i užasa iz knjige nasumice uzete iz domaće biblioteke. Iznenada je lord Bajron predložio okupljenima da svako napiše novelu o priviđenjima. Ujutro je, međutim, entuzijazam splasnuo. 18–godišnja Meri nije nameravala da tek tako odustane. Slušajući podsmešljivi razgovor između Šelija i Bajrona u oživljavanju mrtvih pomoću galvanizma i magnetizma, došla je na sjajnu ideju. Podarila je život kreaturi sastavljenoj od različitih delova ljudskih tela. Persi Šeli, oduševljen tekstom, nagovorio je Meri da nastavi da radi na romanu koji bi nosio naslov “Frankenštajn”.

Buduća gospođa Šeli unela je u delo napredne filosofske postavke svojih roditelja, feministkinje Meri Volstonkraft i sociologa i pisca Vilijama Godvina. Obilato se poslužila i vlastitim iskustvima pripadnice građanskog društva koja je vrlo mlada pobegla od kuće, verovatno pod uticajem teorija o slobodnoj ljubavi.
Tako je nastao dvostruki mit – o prometejskom kreatoru i čudovištu odbačenom od sredine i stoga prinuđenom da se krije i buni protiv okrutnih konvencija.

ŠIL, METJU P. (1865 – 1947)

Autor klasične katastrofičke naučnofantastične literature (“Purpurni oblak”) i romana o futurističkim ratovima protiv “Žute opasnosti”, Šil je pisao i kratke priče inspirisane sopstvenim košmarima – “Zeluka”, “Tulsah”, “Kuća zvukova”. Poslednja je oduševila i samog Lavkrafta koji je izjavljivao da više nema volje da piše jer nikada neće dostići Šilovo savršenstvo. Srećom, predomislio se.

ŠTRAUB, PITER (1943 – )

Nakon dva romana o duhovima, “Džulija” i “Ako me vidiš ”, Štraub je 1979. godine objavio remek–delo “Priča o duhovima”. Glavni je junak, opet, žena–duh, zla i osvetoljubiva, a ostali su likovi simpatični starčići što obožavaju priče strave i užasa i monstruozni akteri istih tih novela koji mirnim seocetom Milburnom šire haos.

VAMPIRI

Vampiri su folklorni junaci kod svih naroda. Što se tiče literature, rođeni su istovremeno kada i doctor Frankenštajn (vidi ŠELI, MERI), Doktor Polidori, sekretar lorda Bajrona, poslužio se beleškama slavnog pisca (koji ga je ranije otpustio) za svog “Vampira” (1819). Lord Rutven, okrutni aristokrata bajronovskog stila, očigledno je nadnaravna verzija ukletih heroja velikog poete romantizma. Kratki Polidorijev roman (PRIČA! – prim. Ghoul) postigao je ogroman uspeh i zauvek fiksirao tip plemenitog, elegantnog, privlačnog i tajnovitog vampira. LE FANU je u “Karmili” stvorio prvog vampira ženskog pola i u književnost iz folklora uneo suštinske elemente vampirske mitologije – ujed, krst, kolac itd.

STOKEROV “Drakula” genijalno uobličava premca među vampirima, istorijsku ličnost, grofa Vlada iz Transilvanije. Apsolutno u okvirima tradicije ostaju i KINGOVI vampiri u “Salemovom”. Takođe treba pomenuti EVERSOVE vampire koji uopšte nisu natprirodni i METISONOVA naučnofantastična vampirska stvorenja. Stari je mit u poslednje vreme aktuelizovala EN RAJS u trilogiji “Intervju sa vampirom” (1976), “Izabranici tame” (1985) i “Kraljica prokletih” (1988).

VELS, HERBERT DŽORDŽ (1866 – 1946)

Genije za naučnu fantastiku, Vels ulazi u našu enciklopediju zbog sjajnih dela “Vremeplov”, “Ostrvo doktora Moroa” i “Zatočenici mora”. Pre svega, međutim, treba obratiti pažnju na izuzetnu priču o priviđenjima u kojoj se ne pojavljuje ni jedno jedino priviđenje – “Crvena soba”.

VUKODLACI

Opis ovih imaginarnih bića javlja se još u gotiku, ali isključivo u vidu epizoda, bez stvarne veze sa pripovedačkim tkivom – MARAJATOV “Brod priviđenje” (1839).

Prvi moderni roman integralno posvećen vukodlacima bio je “Vagner vukodlak” DŽORDŽA VILIJAMA REJNOLDSA, autora izuzetno uspešnih romana–reka, poput “Londonskih misterija” objavljenih u sedamdeset sedam sveščica između 1846. i 1847. Protagonisti Faust vraća izgubljenu mladost, ali pod jezivim uslovima – jednom mesečno Vagner je obavezan da se preobrazi u vukodlaka. Izvanredno detaljno razrađena transformacija funkcioniše krajnje efektno i služila je docnije kao uzor mnogim piscima.

Ostali klasici u tom smislu su ERKMAN i ŠATRIJAN (“Vuk Igo”, 1876), ALEKSANDAR DIMA (“Gospodar vukova”, 1857), GAJ ENDOR (“Pariski vukodlak”, 1933), KIPLING (“Žig zveri”), BIRS (“Oči pantera”), BLEKVUD (“Pasje polje”). Od modernih autora treba pomenuti VILIJAMSONA (“Dete noći”) i SIMAKA (“Gost senatora Hortona”).

ZOMBIJI

Zombiji u književnost ulaze tek odnedavno. Nakon filma “Noć živih mrtvaca” drugi zombiji stiču neverovatnu popularnost – “Hladno nebo” BRAJANA MURA, “Zora mrtvaca” DŽONA RUSOA i SUZANE SPAROU, “Crvena magija” ÐANFRANKA MANFREDIJA. Čak im je posvećena i jedna antologija, “Knjiga mrtvih” SKIPA i SPEKTORA.

--- KRAJ ---