POETIKA HORORA i lepota užasa

Kao što znate, za koji dan iz štampe izlazi moj Magnum Opus pod naslovom POETIKA HORORA. U pitanju je doterani tekst doktorata; knjiga je u finalnoj fazi izrade, sve se odvija glatko i po planu, imaćemo je u rukama za oko nedelju dana. Koristim ovu priliku da podsetim na PRETPLATU, koja traje još samo nekoliko dana – do subote 11. oktobra! Do tada je možete naručiti po apsolutno najpovoljnijoj ceni koju ćete ikada imati (1250 din, odnosno smiješnih 10 E za luksuzno opremljenu knjigu od preko 500 strana); puna cena po izlasku biće oko 1980 din. a na Sajmu knjiga će na nju biti neki popust, ali ne baš toliki kao u pretplati. Detalje o pretplati imate OVDE, pa pogledajte i učinite šta treba dok nije kasno.

            Nego, piše mi nedavno moj izdavač Orfelin i kaže: "Ne znam da li ti je poznato kako ljudi koji ne znaju značenje reči poetika, ni njenu etimologiju, tumače, prevode naslov tvoje knjige. Za njih je poetika nešto poetično, nešto lepo, a horor je – užas. Tako poetika horora postaje lepota užasa. Priznaćeš, veoma inspirativan prevod."

            Priznajem! Štaviše, ovaj nesporazum (or is it?!) kod pojedinih interesenata poslužio je kao okosnica jedne ideje koja već neko vreme tinja. Naime, zamisao Orfelina je da načinimo ediciju koja bi se zvala Lepota užasa. Ona bi se idejno i likovno-grafički vrtela oko Poetike horora kao oko neke vrste centra, matice: to bi sve bile vizuelno veoma osobene knjige. Ideja je da prva knjiga te edicije bude posvećena najboljim pričama Aldžernona Blekvuda ("Vrbe", "Vendigo", možda još ponešto + ilustracije + ozbiljan pogovor...). Sledeća bi mogla biti neka zbirka Ajkmanovih priča, potom Ligotijevih itd. Sve bi knjige morale biti opremljene opsežnim pogovorima kako bi se čitaoci upoznali sa životom i delom autorâ. Ako čitaoci pokažu sluha za ovu ideju, plan je da od te edicije, malo po malo, načinimo nešto nalik nekadašnjoj Nolitovoj biblioteci Orfej ("Među javom i međ snom").

            Za slučaj da posle svih najava nekome još nije jasno o čemu je ova knjiga – da li je o POEZIJI? o LEPOTI užasa...? o nečem petom? – reći ću ukratko, ovo: Poetika horora je studija koja definiše horor kao književni žanr i objašnjava nastanak i razvoj njegove poetike od gotskih romana 18. veka pa do bestselera s kraja 20. i početka 21. veka. U ovoj knjizi prikazuju se ključne faze i akteri, i analiziraju najreprezentativnija književna dela u kojima se ogledaju prelomne tačke u razvoju žanra, dok se sve vreme ukazuje i na njihov složeni međuodnos sa filmskim medijem i horor filmom.

            A za one koje i dalje buni reč "poetika", evo odlomka iz knjige koji se bavi upravo time!

Reč "poetika" potiče od grčke reči "poiesis" koja znači "aktivno stvaranje". Poetika bilo kog medija, kako to definiše Dejvid Bordvel, "izučava završeno delo kao rezultat procesa konstrukcije – procesa koji uključuje komponentu zanata (npr. praktični principi), zatim uopštenije principe prema kojima je delo komponovano, kao i njegove funkcije, učinke i upotrebe. Svako istraživanje fundamentalnih principa prema kojima je konstruisano neko delo u bilo kojem predstavljačkom mediju može da potpadne pod domen poetike." (David Bordwell, "Historical Poetics of Cinema", in: R. Barton Palmer (ed), The Cinema Text: Methods and Approaches, AMS Press, New York, 1989, p. 371.)

Istorijska poetika bavi se sistematičnim opisivanjem formi i stilova i kauzalnim objašnjavanjem promena u njima, odnosno analizira kako konkretna književna dela, tako i čitave opuse pojedinih pisaca ili žanrove, i pokušava da dođe do objašnjenja nihovog nastanka i funkcionisanja u datom kulturnom kontekstu. Istorijska poetika, prema tome, karakteriše se fenomenom koji izučava, konstrukcijskim principima i učincima književnog dela, i pitanjima koja se postavljaju o tim fenomenima: njihovoj konstituciji, funkcijama, posledicama i istorijskim manifestacijama. Još konkretnije, istorijska poetika pred sebe postavlja dva ključna pitanja:

1. Koji su to principi prema kojima su određena književna dela ustrojena i prema kojima postižu konkretne učinke?

i 2. Kako i zašto su se ovi principi javili i menjali u konkretnim empirijskim uslovima? (Videti: Bordwell, ibid, p. 371.)

Iz toga proističe da se istorijska poetika bavi kako "tekstom" tako i "kontekstom", i kroz izučavanje njihovih međuodnosa pokušava da odredi poetiku određenog pisca, pokreta ili žanra. Ona je zasnovana na pretpostavci da između teksta i konteksta postoji uzajaman, dvostrani odnos, odnosno da kontekst utiče na tekst, ali i da tekst, zauzvrat, menja dotad postojeći kontekst. U okvirima proučavanja žanra, to znači da svako novo delo u manjoj ili većoj meri menja i redefiniše svoj žanr, proširuje njegove okvire, što je u skladu sa određenjem žanra kao fluidne kategorije za koje smo se u ovom radu opredelili. Izučavanje književnog i istorijskog konteksta podrazumeva da pred autorom u svakom istorijskom trenutku postoji određena lepeza mogućnosti ili opcija ("žanrovski repertoar"), i da on može da bira opciju najprikladniju za postizanje svog cilja i učinka.

Reč je o činjenici na koju je ukazivao ruski formalista, Aleksandar Veselovski, da je pesnik vezan materijalom dobijenim u nasledstvo od prethodnih vremena, te je njegovo ishodište donekle već dato onim što je urađeno pre njega.

Svaki pesnik stupa u oblast gotove pesničke reči, on je interesovanjem vezan za poznate sižee, ulazi u kolotrag pesničke mode i javlja se u ono vreme kad je razvijen ovaj ili onaj pesnički rod. Da bi se odredio stepen pesnikove individualnosti, mora se prethodno propratiti istorija onog čime on barata u svom stvaralaštvu, tj. treba proučiti istoriju pesničkog jezika, stila, književnih sižea i završiti pitanjem o istorijskom redosledu pesničkih rodova, njihovoj zakonitosti i vezi sa društveno-istorijskim razvitkom. (Dejan Milutinović, "Žanr – pojam, istorija, teorija", Philologia Mediana br. 1, Filozofski fakultet, Niš, 2009, str. 18.)

Po Veselovskom, "u književnosti se nov sadržaj... koji pridolazi sa svakim novim pokoljenjem, utiskuje u stare obrasce, te forme nužnosti u koje se neizbežno izlio sav prethodni razvoj." (Aleksandar Veselovski, Istorijska poetika, Zepter Book World, Beograd, 2005, str. 543.) Istorijska poetika, dakle, izučava istorijski uslovljene mogućnosti koje u određenim trenucima postoje, kao i razloge i učinke izbora jednih umesto nekih drugih, takođe mogućih. Književna istorija vidi se kao svojevrsna borba između raznih stilskih, formalnih, pa i ideoloških opcija (u širokom smislu reči).

U toj borbi sudjeluju govorni i književni žanrovi, sociolekti, ideolekti i stilovi, različite retoričke strategije. One u svakom razdoblju oblikuju specifičnu konstelaciju odnosa koja ima svoje središte i svoju periferiju. To je ideologijski prostor u koji se svojim nastankom uklapa književni tekst. On je prisiljen u njemu se orijentirati, izabrati svoju temu, žanr, stil, 'riječ', a preko njih i svoga dijaloškog partnera. Povijesna p. radi na rekonstrukciji tako izabranog konteksta (kurziv autora) bez kojeg je nemoguće primjereno razumjeti djelo. Kontekst prema tomu za nju nije homogeno dan (kao fon za formaliste), nego dijaloški zadan, što znači da mu svaki pisac dijaloški replicira na svoj način, tj. polemičkim aktiviranjem ove ili one u njemu latentno sadržane tradicije. (Vladimir Biti, Pojmovnik suvremene književne teorije, Matica Hrvatska, Zagreb, 1997, str. 277-78.)

U istraživanju istorijske poetike horor žanra mogu se, na tragu određenja R. S. Krejna iz eseja "Kritički i istorijski principi književne istorije" (R. S. Crane, "Critical and Historical Principles of Literary History", in: The Idea of the Humanities Vol. 2, University of Chicago Press, Chicago, 1967, pp. 45-156.), razlučiti tri vrste faktora: prekompozicijski (izvori, uticaji, klišei, prihvaćene forme), kompozicijski (normalizovani principi kombinacije i transformacije unutar dela) i postkompozicijski (učinci, recepcija, različite reakcije u drugačijim kontekstima). Opredeljenje za ovakav pristup horor žanru potaknuto je potrebom da se on odredi na način koji bi bio zasnovan na objektivnim, književno-istorijskim faktima i na pomnom čitanju konkretnih, reprezentativnih dela čijoj se analizi pristupa iz ugla poetike datog žanra. Namera je da prikaz nastanka i razvoja horor žanra u ovom radu bude što manje obojen jednostranim, ideološkim bojama, što je u dosadašnjoj, kratkoj istoriji njegovog akademskog izučavanja bio preovlađujući pristup.

Mario Bava, otac modernog horor filma (1914-1980)

  

            Ove godine navršava se 100 godina od rođenja jednog od najboljih, najznačajnijih, najuticajnijih, najraznovrsnijih horor reditelja koji su ikada postojali: Mario Bava ostavio je neizbrisiv, fundamentalan trag ne samo u italijanskom hororu (gde se slobodno može nazvati začetnikom svih vrednih tendencija), nego i u svetskom filmu uopšte, nevezano za žanr. Ovo prvo očito je u hororima svih koji su za njim usledili, od Arđenta do raznih trećepozivaca; ovo drugo priznali su mnogi, u rasponu od Tarantina do Martina Skorsezea.

            Genijalnost ovog čoveka prosto se ne može dovoljno naglasiti; njegov značaj za horor film apsolutno je fundamentalan, prvorazredan – i to, naglašavam, ne samo u nekakvom istorijskom, arhivskom, antikvarskom smislu: ne, njegovi najbolji filmovi sveži su i zapanjujuće živahni i dan-danas, u šta sam se i sam uverio nedavno reprizirajući nekolicinu bezvremenih klasika.

            U znak obeležavanja ovog jubileja rešio sam da kiber-svetu obznanim svoj osvrt na Bavino delo, uključujući, ukratko, i evaluaciju njegovih najvažnijih filmova pojedinačno. Opširnija verzija ovoga izašla je svojevremeno u magazinu ZNAK SAGITE.

  Mario Bava (1914-1980)  

Značaj:

Otac, majka i stariji brat italijanskog horor filma. U njegovom opusu nalazi se koren svih bitnijih motiva i stilskih postupaka koji će postati karakteristični za italijanski horor film.

            Zajedno sa Fredom, uveo triler-horor i fantastiku u italijanski film.

            Njegov gotik je znatno kompleksniji, psihološki ubedljiviji i ’ozbiljniji’ od tretmana gotskih motiva u Hammer produkciji, ili kod Rogera Cormana. Takođe, u poređenju sa pomenutima, znatno je senzualniji i – uspešniji u izazivanju strave, groze i užasa.

            Najraznovrsniji autor italijanskog horora, podjednako uspešan u giallo-trileru, natprirodnom hororu, gotiku, SF-u, peplumu, vesternu ili road-movie trileru. U koloru ili crno-belo, pritajeno sablastan (Kill Baby Kill) ili eksplicitno nasilan i krvav (Bay of Blood), kemp-razdragan (Diabolik) ili ultrabrutalno nihilistički (Rabid Dogs), Bava uvek izvlači maksimum iz predloška, kakav god ovaj bio, i oplemenjuje ga svojim pristupom.

            Zaslužan za prvu veliku žensku zvezdu u istoriji horora (Barbara Steele).

            Prvi horor režiser koji je potencirao mračne i/ili ironične završnice filmova, u kojima protagonista najčešće gine. Danas se ovakav kraj u hororima podrazumeva, ali '60-ih to još nije bila praksa.

    

Kurioziteti:

Pre nego što je počeo da režira (u 46-oj godini života!), bio je direktor fotografije u filmovima autora kakvi su Roberto Rossellini, G. W. Pabst, i Raoul Walsh.

            Za razliku od Frede, Bava je imao imidž prijatnog, dobroćudnog džentlmena koga su članovi ekipa s kojima je radio - obožavali.

            Njegov sin, Lamberto Bava, postao je i sam značajan režiser horora; zanat je pekao kod oca, čiji je asistent bio na svim filmovima počev od Užasa u svemiru (1965). Bavin poslednji film, Šok, režirali su zajedno, baš kao i TV verziju Ilske Venere.

            Sva svoja remek-dela napravio u uslovima neverovatno niskih budžeta i tehničkih neuslova na nivou najranijih filmova Rogera Cormana, i uspeo da se to ne odrazi na njihov vizuelni identitet i opšti kvalitet. Bio je toliko vešt u radu u takvim uslovima da je, recimo, materijal (u filmu Vampiri) za koji je Freda tražio 6 dana snimanja Bava uspeo da snimi za 2! Film Dijabolik, za koji je planiran budžet od 3 miliona dolara, Bava je snimio za $ 400.000.

            Kada je producent ostao bez para usred snimanja Operacije strah (1966), glumci i ekipa su dovršili rad na filmu besplatno, iz poštovanja prema Bavi i projektu.

            Ovaj beskrajno skroman čovek intenzivno je sarađivao sa svojim direktorima fotografije (u filmovima koje nije sam snimao), ali nije tražio da na špici deli zasluge sa njima. Takođe, sam je kreirao vizuelne efekte u svim svojim filmovima, za šta takođe nije tražio poseban honorar ili pominjanje na špici. To je slučaj i sa vizuelnim efektima i minijaturama koje je kreirao za Argentov film Inferno (1980), gde je čak i režirao neke scene kada se Argento razboleo tokom snimanja. To je ujedno bio i poslednji Bavin rad na filmu (nije naveden na špici). Kada mu je sredinom '70-ih Dino de Laurentiis ponudio da bude supervizor vizuelnih efekata na rimejku King Konga, Bava je to odbio, nevoljan da napušta Italiju i pod stare dane se upušta u visokobudžetnu američku produkciju. Umesto toga, producentu je preporučio Carla Rambaldija, prijatelja i saradnika, i time mu praktično otvorio vrata Hollywooda i ogromnog uspeha koji je ovaj tamo postigao (uključujući Oskare za Aliena i E.T.-ja).

            Bavini kvaliteti i inovacije navedeni su ispod, u komenatrima zasebnih filmova. U njegove obožavaoce ubrajaju se Luchino Visconti, Martin Scorsese i Quentin Tarantino. Njegov uticaj je neizmeran, i proteže se od minornih odradeka koji su kopirali njegove filmove (Sergio Martino, Steve Miner...) do autora kakvi su pomenuti Scorsese, Tarantino, Ridley Scott, David Lynch, itd.

            U Enciklopediji filmskih režisera autora Tome Gavrića ovaj autor je pogrešno naveden i razvrstan kao Mario Brava (!). Toma Gavrić je, na promociji ove svoje Enciklopedije u Nišu na pitanje autora ovog Vodiča o zanemarljivo kratkom tekstu o Mariju Bravi odgovorio: 'Mario Bava nema opus.' To je bio povod da potpisnik ovih redova pred svima spontano poskoči i uzvikne: ''BAVA NEMA OPUS???!!!'' što je kasnije postala česta humoristička poštapalica među niškim filmskim kritičarima.

   

    

Najbolji filmovi:

La Maschera del demonio (1960), aka Black Sunday, aka The Mask of Satan aka Demonska maska

****(*)

Ercole al centro della terra (1961), aka Hercules in the Haunted World aka Herkul u središtu zemlje

***

La Ragazza che sapeva troppo (1963), aka The Girl Who Knew Too Much aka Devojka koja je previše znala

***

I Tre volti della paura (1963), aka Black Sabbath aka The Three Faces of Fear aka Tri strašne priče

****

La Frusta e il corpo (1963), aka The Whip and the Body aka Bič i telo

****

Sei donne per l'assassino (1964), aka Blood and Black Lace aka Krv i crne čipke

***

Terrore nello spazio (1965), aka Planet of the Vampires aka Užas u svemiru

***

Operazione paura (1966), aka Curse of the Dead aka Kill, Baby... Kill! aka Operacija strah

****

Diabolik (1968), aka Danger: Diabolik aka Dijabolik

***(*)

Cinque bambole per la luna d'agosto (1970) aka Five Dolls for an August Moon aka Pet lutkica za mesec avgust

**(*)

Un’Accetta per la luna di miele,  (1970) aka Hatchet for the Honeymoon aka Sekirica na medenom mesecu

***

Ecologia del delitto (1970), aka Reazione a catena aka Antefatto aka Bay of Blood aka Bloodbath aka Carnage aka Last House on the Left Part II (sic!) (USA: reissue title), aka Twitch of the Death Nerve aka Ekologija zločina

**(*)

Gli Orrori del castello di Norimberga, (1972) aka Baron Blood aka The Torture Chamber of Baron Blood aka Užasi Norimberškog Zamka

***

Lisa e il diavolo (1974) aka Lisa and the Devil aka Liza i Đavo

***(*)

La Casa dell'esorcismo (1974), aka The Devil and the Dead aka The House of Exorcism aka Kuća isterivača Đavola (V)

**

Cani arrabbiati (1974) aka Kidnapped (2002) aka Rabid Dogs (1974) aka Semaforo rosso (1974) aka Besni psi

****

Schock (1977) aka Beyond the Door II aka Schock (Transfer-Suspense-Hypnosis) aka Shock aka Šok

***

La Venere di Ille,  (1981) (TV) aka Venus of Ille aka Ilska Venera

**(*)

Za upoznavanje s ovim majstorom, pored remek-dela koja sam gore istakao, preporučujem i gledanje odličnog dokumentarca Mario Bava: Maestro of the Macabre.

" Strava je na selu": prikaz ZAVODNIKA u "Glasu Istre"

             U nedelju 21. septembra izašao je još jedan prikaz mog romana u inostranstvu – konkretno, ovog puta, u Hrvatskoj, u dnevnom listu "Glas Istre". Autor je Davor ŠIŠOVIĆ, veliki pregalac na polju fantastike u tim krajevima (pisac, novinar, prikazivač, urednik, pokretač festivala i manifestacija...). On je sa mnom vodio i promociju Zavodnika (vidi sliku gore) u seocu Kringa, čuvenom po najstarijem poimence zabeleženom vampiru na ex-Yu prostorima – ali o tom vampiru, i o toj promociji, detaljnije i slikovitije uskoro. Do tada, evo njegovog teksta.

PROZOR U PROZU

Piše Davor ŠIŠOVIĆ

  Strava je na selu  

Dejan Ognjanović: "Zavodnik", roman, Sven, Niš, 2014.

            Jako mi se sviđa kad se atmosfera nekog svjetski klasičnog književnog žanra umjesto svjetski klasičnim stereotipima dočara autohtonim, ovdašnjim scenografijama, pejzažima, građevinama, i bićima koja takve scenografije nastanjuju. Naime, kad god se spomene ili pomisli na horor kao književni žanr, čitateljeva predrasuda zavrluda prema mračnim i tajanstvenim dvorcima i visokim maglenim planinama, od likova se očekuje da budu aristokrati odjeveni u plašteve i s cilindrima na glavi, da se voze u kočijama, i sve neke takve holivudske nebuloze. Također mi se sviđa što posljednjih godina upravo cvate neformalni regionalni književni pokret vraćanja vampira i ostalih junaka literature strave i užasa u prostore na kojima su takvi likovi i nastali, u regiju između Jadranskog i Crnog mora, koju možemo i Balkanom zvati, iako je zapravo domovina vampira čak i malo šira od Balkana. A jedan od najznačajnijih autora takvog horora, ali i teoretičara horora općenito, i u književnosti i na filmu, je Dejan Ognjanović, čiji je drugi roman "Zavodnik" uslijedio podosta, preko deset godina, nakon njegovog horor romana "Naživo".

            Već kroz prva poglavlja vidi se da ovaj autor jako dobro poznaje "materiju", i da se izuzetno izvještio u "lokalizaciji" svih elemenata koji čine napetu horor priču. Ne kroz maglovita škotska brda, ne u škriputavoj kočiji, i ne do visokog i uskim tornjevima našpičenog dvorca, već drndavim autobusom kroz cestuljke i kroz šume i brdašca jugoistočne Srbije, do zabačenog i gotovo napuštenog sela, tako i tamo putuje glavni junak ovog romana. Razlog putovanja iz metropole, gdje na mjesec dana ostavlja siguran ali dosadan i frustrirajući fakultetski posao, je dobro plaćeni "fuš": poslan je da blizancima, bratu i sestri na pragu tinejdžerske dobi, podukama odnosno instrukcijama pomogne da polože popravni ispit i pređu u sljedeći puškočkolski razred. Djeca su nedavno ostala bez oca, majka im je umrla još ranije, i sada u tom zabačenom selu žive s bakom. Čim glavni junak stigne u njihov dom, tituliraju ga nadimkom "profesor", počinju poduke, ali počinju i dva spoznajna procesa koji bitno karakteriziraju dalji razvoj glavnog lika.

            Prvi proces je strah od nepoznatog okruženja. Glavni junak, profesor, je urbano biće, njegova mjerila ljepote, komocije, higijene, sigurnosti i bezbrižnosti su gradska. Kroz niz vrlo pedantno izloženih i kako vrijeme odmiče po značenju i veličini rastućih detalja pratimo kako se razvija nelagoda glavnog junaka. U početku je to tek grbav puteljak kojim mora doći od autobusnog stajališta do sela koje mu je krajnje odredište, kasnije su to zvukovi, oblici, boje i intenzitet svjetlosti prirode, poglavito šume, pa različite životinje, od kukaca do pasa lutalica, još kasnije dolazi do velikih njegovih snebivanja u pitanjima uvjeta stanovanja, održavanja higijene, hrane, a sve se to razvija u širu sliku prigodom upoznavanja seoskog ambijenta, pogotovo kuća sa stanovitom "reputacijom" (u kojima se netko od bivših stanara ubio ili stradao u nesreći), i rijetkih mještana koje sreće za svojih šetnji.

            Druga linija spoznaje koju razvija glavni junak tiče se obitelji u koju je došao poučavati, i niza slučajnosti kojima malo po malo otkriva fragmente vrlo neobične povijesti i značaja pojedinih članova te obitelji. Pokojni otac djece koju je došao poučavati bio je, kako saznaje iz razgovora s mještanima, prilično "čudan", a i baka dvoje blizanaca je osoba od koje cijelo selo uglavnom zazire, dok sama djeca prema njegovoj procjeni i u njegovim dojmovima variraju od naprosto razuzdanih i zapuštenih uslijed nedostatka neposredne roditeljske skrbi, do također nositelja "čudnih" svojstava poput starijih generacija njihove obitelji.

            Glavni se junak u drugoj polovici romana zatiče u dilemi, osjećajući da nešto treba poduzeti, ali ne sluteći točno što i protiv koga. Njegova razmišljanja, rijetko manifestirana i nekom neposrednom akcijom, idu u dva pravca: "spasiti" djecu aktivirajući socijalne službe i druge službene mehanizme sustava; te otvoreno ukazivati na praznovjerja i predrasude uslijed kojih odgoj djece, po njegovu viđenju, ne ide kako treba. Postupno se u odnosima među likovima, kao i u odnosima glavnog junaka prema prirodnom okruženju, sve više osjeća i razotkriva upliv nadnaravnog, a intenziviranje takve atmosfere izuzetno dinamizira i dalji tijek romana, ubrzavajući ga sve do konačne frenetične kulminacije.

THE HOUSE BY THE CEMETERY (1981)

 U okviru akcije "Blast from the past" (aka Kad već nema ništa novo dobro od horora, da se podsetimo jednog bisera iz boljih vremena) - evo mog teksta koji je izvorno izašao u jednom broju magazina ZNAK SAGITE kao deo daleko opširnijeg bavljenja italo hororom.

Quella villa accanto al cimitero (1981)

aka The House by the Cemetery

Kuća kraj groblja  

  ***  

  3  

Najeksplicitniji Fulčijev pokušaj neo-gothica, sa žestokim splater detaljima, očito se naslanja na skorašnje uspehe filmova UŽAS AMITVILA (1979) i ISIJAVANJE (1980), uz pokušaje da u to uplete novelu 'Okretaj zavrtnja' Henrija Džejmsa (koga citira u epilogu), i sa začinom u vidu amalgama Frojda i Frankenštajna (ludi doktor zove se, genijalno, Frojdštajn!).

Od ostalih gotik-splatera koje je Fulči radio u ovo vreme, a već su prikazani ovde na blogu (vidi: THE BEYOND, ZOMBI, CITY OF THE LIVING DEAD), KUĆA se izdvaja linearnijom i (uslovno govoreći) logičnijom pričom, te većim insistiranjem na sugestiji, pretnji i stravi, umesto čiste visceralne groze.

To znači da film ima suzdržan početak, i relativno lagan uvod, sa fino građenom atmosferom zlokobne kuće i njene grobljanske okoline, ali kada ubijanje krene – krv obliva zidove kuće kao nigde do tada!

U vrhunce spada ubistvo žaračem, koji probada vrat jedne žene i proizvodi slow-motion fontanu krvi, kao i kasnije ubistvo bebisiterke, kojoj kuhinjski nož nekoliko puta zaseca vrat dok glavu potpuno ne razdvoji od njega.

Efekti maske Đaneta de Rosija su savršeni kao i uvek, a kulminacija sadrži prizore čija eksplicitnost prelazi granice patološkog, tim pre što uključuju prisustvo dečaka na koga se okomljuje krpenjača od leševa iz podruma kuće.

Frojdštajnovo podzemno leglo vrhunac je nadahnutog scenografskog dizajna, ali i klaničke imaginacije – sa užasno iskasapljenim, rasporenim, raskomadanim leševima razbacanim i obešenim na sve strane.

Perfektna kamera Serđa Salvatija jednako je dobra za gotik kao i za splater, i uvek je na pravom mestu da na najupečatljiviji način zabeleži naumljeni prizor. Fabio Frici je bio zauzet, pa je skor za KUĆU napisao Volter Ricati – kompozitor bez bitnijeg iskustva u žanru, što ga nije sprečilo da isporuči možda i najbolji Fulčijev skor (uz onaj za GRAD ŽIVIH MRTVACA): predivne gotske teme, sa horovima, orguljama, zlokobne i pompezne, neraskidivi su doprinos opipljivoj atmosferi ovog filma.

Sve u svemu, iako je KUĆA povremeno trapava i neujednačena, a scene ubistava štrče iz naracije (i logike iza nje), sveopšte iskustvo je u suštini pozitivno: mnogo dobre zabave za one sa jakim stomacima, i tolerancijom za 'anything goes' pristup dramaturgiji.

Zamkovi Vojvodine, 2. deo: ARAČA – srednjovekovna opatija

            Dok sam ja ovih dana na sasvim drugom delu ex-Yu prostora, odnosno u Istri, evo izveštaja sa ekskurzije koju smo Marko Pišev i ja preduzeli ovog proleća - u Vojvodini. 

Zaputili smo se u obilazak nekih od slikovitijih zamkova, kula i ruševina "naše najveće žitnice", a jedna od najlepših lokacija u tom smislu je upravo ova koja sledi: polusrušena opatija iz srednjeg veka u Arači, blizu Novog Bečeja.

            Kao što donje slike pokazuju, radi se o unikatnom mestu – nisam mogao da verujem da usred Srbije može da postoji nešto ovakvo, kao preslikano iz neke priče M. R. Džejmsa! 

Ali doslovno tako: izrazito nesrpska arhitektura i izgled proizvode ugođaj neobičnog izmeštanja. Kao da sam prenesen u neku ravnicu Engleske i zatekao se u opatiji koja skriva ko zna kakve pradrevne tajne i nesmirene entitete...

            A možda ih zaista tu ima? Moje ghoulovsko oko nije propustilo prizor nekakve vrste oltara na kojem je satanistička bratija žrtvovala goluba ili tako neku 'ticu!

            Da, znam, skeptici će reći: ovo je obična jama gde je neka mačka priklala goluba. Ko zna, možda i jeste. Ali, kad pogledate ovaj ambijent, odjednom se mogućim učine i neke druge, mračnije opcije...

            Inače, iako je ovo mesto nominalno "pod zaštitom države", na osnovu viđenog mogu reći samo ovo: kakva država, takva i "zaštita". Mesto je zabačeno, nasred ravnice, usred ničega a jedna jedina tabla kraj puta je stara, potamnela, oljuštena i urasla u korov, praktično nevidljiva, jedva smo je spazili; mesto nema ni ogradu ni čuvara, u potpunosti je prepušteno elementima, namernicima, Satanistima... Zaboravljeno od svih... Ko zna zašto je to dobro?!

            Pošto je opatija posvećena sv. Arhanđelu Mihailu, koji vrlo važnu ulogu igra u mom ZAVODNIKU, neka vas ne iznenadi i prisustvo mog romana u ovom ambijentu!

            A sada vas prepuštam fotkama (koje sam uglavnom ja pravio, osim onde gde se i ja vidim) a između njih je tekst o Arači koje nađoh na netu, pa nek se nađe i on ovde, u cilju edukacije.

          All photos (c) The Cult of Ghoul

Ruševine benediktinske opatije, pokraj Novog Miloševa (nekadašnje Beodre), predstavljaju kulturno-istorijski spomenik od izuzetnog značaja – jedini te važnosti u opštini Novi Bečej. Prema istorijskim podacima smatra se sadašnji ostaci ove romaničke bazilike potiču iz 1228. godine. 

Podignuta je na mestu na kojem je već između 9. i 10. veka postojala crkva, koja je bila ukrašena preromaničkom kamenom plastikom. 

Opljačkan je i porušen 1280. godine, dok su kaluđeri pobegli. Šandor Nađ tvrdi da je kraljica Jelena Anžujska obnovila crkvu 1370. i da je tom prilikom izgrađen gotički toranj nad severnom apsidom.

Dok je trajala kao crkva, oko nje je, kroz ceo srednji vek bilo naselje, čije je kuće od naboja i busenja, vreme sravnilo s zemljom. Ostala je samo crkva, romaničkog stila, čija je istorija bila burna i dramatična.

Prvi pisani trag o njoj imamo iz 13. veka, kada je Arača bila benediktinski manastir. Manastirske temelje arheolozi su pronašli sa severne strane crkve, a zabeleženo je da je opat Nikola iz tog manastira 1256. godine učestvovao na crkvenom saboru u Ostrogonu. U najezdi Kumana opljačkana je i porušena 1280. godine. 

Na papskom spisku desetina spominje se 1332-1337. Po nalogu koji je je 1370. godine dala kraljica Jelisaveta Anžujska, Lajoševa udovica i majka Ludviga Velikog, 

Arača je obnovljena i od tada verovatno potiče njen gotički toranj koji stoji i danas. 

Godine 1417. Araču je u posed dobio despot Stefan Lazarević, pa je zapisano da je tada u njoj živeo i despotov namesnik po imenu Brajan. Kao varoš, Arača se u dokumentima pominje 1422. Zapisano je takođe da je u Arači 1450. godine održan sabor torontalske vlastele.

Uoči turskih osvajanja, Arača je naseljena srpskim življem: 1551. godine prepravljena je u tvrđavu, ali je iste godine, za vreme opsade Bečeja, bez borbe predata Turcima. Oni su je svejedno spalili i od tada ovo velelepno zdanje više nije obnavljano. Po pećkom katastigu od 1660. godine, Arača je i dalje srpsko naselje. 

Napuštena je 1720. godine, a iz ondašnjih izveštaja se vidi da je to bilo zbog kuluka i obaveza. Porodica Sisanji kupuje posed oko manastira 1781. godine, pa Srbi napuštaju mesto i prelaze u atar Vranjeva. 

Arača je tako bila pustara do 1826. godine, kada to područje naseljavaju Mađari, ali se već posle nekoliko godina raseljavaju po okolnim mestima.

Stručnjaci koji su ispitivali ono što je od nje ostalo, kažu da se na njenim ruševinama uočavaju dve građevinske faze, sa potvrđenom pretpostavkom da je sagrađena na nekim starijim temeljima. 

Iz vremena kada je bila benediktinska opatija, vidi se mediteranski karakter plana, koji pripada prvoj građevinskoj fazi (kraj 12. i početak 13. vek). 

Smatra se da je tehnika gradnje preuzeta iz Lombardije. Bazilika je romanska građevina, dok je toranj građen u gotskom stilu. To je bazilika sa tri apside, od kojih je srednja viša i veća, sa masivnim ravnim zidovima od crvene opeke. Apside su raščlanjene na pet strana lučnim arkadama na polustubovima.

Na portalu je upotrebljen crveni mermer – na toj zapadnoj strani jedini ukras su portal (koji je imao izvučen zasvođen ulaz na dve vode, slično Studenici) i velika rozeta sa vitroom, od kojeg su pronađeni parčići raznobojnog stakla. 

U unutrašnjosti crkve su ekspresivni stubovi od sivog peščara, sa kapitelima u romaničkoj biljnoj dekoraciji akantovog lišća; kapitel do same apside ima i figuru Adama koji bere jabuku. 

Konsole u oltaru imaju pupoljaste akante, a u severozapadnom uglu pada u oči konsola u obliku glave. Pod je bio prekriven pločicama od crvenog mermera poreklom iz Piške (kod Estergoma).

Velika rozeta sa vitroom, međutim, spada u razvijenije primere mađarskog graditeljstva kasnog 13. veka. Druga faza u gradnji Arače, iz vremena Jelisavete Anžujske (druga polovina 14. veka) vidna je na delovima gornje strukture, kada je možda obnovljena i rozeta dobivši današnji izgled.

Ne zna se ko je i kada osnovao crkvu Araču. Sondažna arheološka ispitivanja pokazuju da je na mestu benediktinske opatije prethodno bilo neko starije crkveno zdanje. To potvrđuje i kamena ploča koju je 1897. godine otkopao dr Peter Gerece, a danas se čuva u peštanskom Nacionalnom muzeju. Njena preromanička, grubo klesana reljefna kompozicija verovatno pripada 9. ili 10. veku i odnosi se na osnivanje prvobitne crkve. 

U gornjem delu ploče je muškarac s bradom u odeći sveštenika, desnom rukom blagosilja, a levom rukom drži svitak ili knjigu. Ispod biste sveštenika su uklesane dve glave (oštećene) ktitora crkve, koja je takođe prikazana na drugoj (levoj) strani ploče. 

Ona je drugačija od današnje građevine, jer se vidi da je to bila bazilika sa atrijumom i zvonarom (čiji su ostaci temelja potvrđeni i arheološkim sondiranjem).

Ploča još sadrži figuru osedlanog konja sa sokolom, što govori da su ktitori crkve bili plemenske starešine. Pored glave sveštenika i ktitora, urezan je tekst na latinskom, koji je veoma oštećen. Istraživači su ga različito čitali, ali se slažu da je pored glave sveštenika tekst molitve. 

S obzirom da je tekst urezan nevešto i veoma nepregledno za čitanje, ima mišljenja da je latinski tekst uklesan naknadno, a ne u vreme nastanka ploče i crkve. Zadnja strana kamene ploče iz Arače je izlizana, jer je kasnije bila okrenuta na gore, služeći kao pod u dvorištu manastira.

Zamršena istorija Arače ostavila je teške tragove na njoj. Postojala je, izgleda, još u vreme primanja hrišćanstva kao crkva namenjena hristijanizaciji slovenskog življa. Dva-tri veka kasnije je tu uzdignuta velelepna benediktinska opatija. 

I ona je paljena i rušena, pljačkali su je Kumani i Turci, a služila je, povremeno i katoličkoj i pravoslavnoj veri, prepravljana je i u odbrambenu tvrđavu, a završila je tako što su se svi njeni stanovnici zauvek iselili u prvoj polovini 18. veka.

Pljačkana je i posle toga: okolno stanovništvo razvlačilo je njene kamene delove i opeku, a svuda oko Arače vidljive su rupe koje su ostavljali tragači za zakopanim blagom. Rušili su je i vetrovi: zabeleženo je da je jaka oluja 13. decembra 1863. srušila neke njene zidove i gornji deo gotičkog tornja.