izabrana dela

izabrana dela

понедељак, 24. јул 2017.

Aleksandar D. Kostić R.I.P.


            Sticajem nesrećnih okolnosti zadesilo se tako da na blogu imamo dva nekrologa zaredom. Eto, samo nekoliko dana nakon smrti Džordža Romera napustio nas je i Aleksandar D. Kostić (1962), filmski kritičar (objavljivao u Našoj Borbi, Danasu, NIN-u, Vremenu...) kojeg sam veoma poštovao i u njegovim tekstovima, a naročito onima u Ritmu, uvek uživao. Među njegovim istaknutim člancima u tom kultnom magazinu bio je i kratak ali dobar esej o Romeru koji sada vadim iz svoje arhive i kao omaž obojici (i autoru i predmetu teksta) delim sa vama ovde. 
            Aleksandar D. Kostić je bio, pored ostalog, veliki borac za ozbiljno razumevanje žanrovskog filma... Iz tog ugla, a u skladu s tematikom ovog bloga, ponajviše želim da ga se ovde prisetim. Evo, recimo, i njegovog mini-eseja o Karpenteru, takođe iz Ritma, koji sam ja malo redizajnirao (kako bih veliki format magazina prilagodio malom formatu tvrdokoričene sveske u koju sam, u ranoj mladosti, lepio takve članke).






















            Bavio se on i žanrom u domaćem filmu: autor je jedne od prvih, ako ne i prve veoma povoljne (i stručne) kritike Kadijinog filma Sveto mesto, a vrlo lucidno i pronicljivo je pisao i o filmu Već viđeno. U mojoj knjizi U brdima, horori (2007) imate citate iz obe njegove pomenute kritike...
            Kostića samo samo jednom uživo sreo, u Nišu u prvoj polovini 1990-ih, na promociji kultnog zbornika Svetlo u tami, ali čitao sam ga i poštovao izdaleka. Razmenili smo tri mejla u maju i junu 2005. (hvala Yahoo-u koji sve čuva i sve pamti!) povodom moje planirane saradnje, odnosno pisanja za filmski časopis NEON koji je on tada uređivao. Nažalost, kratkoživeći NEON je zgasnuo pre nego što je ta namera bila realizovana...
Njegova knjiga eseja Polje snova iz 1997. jedna je od najboljih publikacija o savremenom filmu objavljenih na našem jeziku u poslednjih 20 godina. Ona, pored ostalog, sadrži i eseje o hororu i o Dejvidu Kronenbergu. I mada je, po meni, on malo preuranio sa svojom dijagnozom Kronija (čiji pad on vidi već od SUDARA!), taj esej danas deluje veoma proročki, jer je stranputica tu najavljena u međuvremenu jezivo tačno i do kraha realizovana u poznijem delu Kronijevog opusa.
            Evo, dakle, iz svoje arhive vadim i s vama delim i Kostićev prikaz pomenutog filma kao još jedan od pokazatelja toga kakvog smo kritičara daleko prerano izgubili. Neka počiva u miru...

A evo i teksta o Brajanu de Palmi kojim su A.D. Kostić i Dragan Jeličić debitovali u štampi. Dostavio Jeličić, kojem zahvaljujem. I prilažem njegov komentar: "Kostin i moj zajednički papirnati kritičarski debi u Studentu 19. oktobra 1983., posle godinu dana radijske kritike na Indexu 202. Mislili smo tada da je cool De Palmu posmatrati kroz vizir Marksovih teza o Fojerbahu. Deca komunizma!"
Klikni na sliku ili daunlouduj da vidiš čitkije.



среда, 19. јул 2017.

Džordž Romero, počivaj u miru

  
            Napustio nas je još jedan horor velikan prvog reda: još od smrti Vesa Krejvena, pre dve godine, naš žanr nije pretrpeo ovoliki gubitak kao pre nekoliko dana kada je umro Džordž E. Romero (srednje slovo potiče od imena Endru, dakle, na srpskom neće biti A).
            Romero je bio i do kraja ostao nezavistan igrač; nije se prodao, nije izneverio svoje ideale, ostao je svoj čak i u poznijim filmovima kao što je to npr. bio SURVIVAL OF THE DEAD (2009). Potonji, makar i ne bili veliki i značajni kao oni iz zlatnog doba, svakako nisu padali do nivoa bruke i sramote, ili igde blizu, kako to ume ponekad da se desi i najvećima (khm-Arđento-khm).
            Ovaj reditelj je uradio mnogo više od „puke“ revolucije u jednom podžanru horora – koji, tim pre, u to vreme maltene nije ni postojao, odnosno sastojao se od jedva tuceta naslova, pretežno zanemarljivih.
Ako me već pitate, jedina dva zaista vrlo dobra pre-Romero zombi filma su I WALKED WITH A ZOMBIE (1943) i PLAGUE OF THE ZOMBIES (1963); onda imate srednjačko-jeftine bledunjavosti kao što je WHITE ZOMBIE (1932) - i gomilicu dreka nevrednog pomena. 
A onda je došao Romero, i uradio, za početak, dve ogromne, fundamentalno uticajne i bez preterivanja rečeno – revolucionarne stvari kojima je udario temelj za sve što je usledilo u zombi-podžanru, od italo ZOMBIJA preko THE RETURN OF THE LIVING DEAD do SHAUN OF THE DEAD i današnje hit TV sapunice sa ponekim zombijem, THE WALKING DEAD.
Kao prvo, učinio je zombije – kanibalima, i to je izveo toliko snažno i moćno i nezaboravno da je praktično učinio da zaboravimo na izvornu tradiciju (kako u vudu magiji tako i drugde), u kojoj ništa slično nije postojalo
Danas je, samo zahvaljujući Romeru (i njegovim hordama sledbenika) maltene nezamisliv zombi koji ne grize vratove i ruke i ne čupa creva još uvek toplih ljudskih bića; toga pre njega uopšte nije bilo, zombiji su bili teturavi bledi odrpani mesečari i ništa više.
Uvođenje ljudožderstva, na velika vrata, u tematsko-ikonografske okvire filmskog horora značajno je zbog svojih satiričnih potencijala (kakve je, više vekova ranije, prepoznao još Džonatan Svift u svom „Skromnom predlogu“...). 
Zahvaljujući tome horor je mogao da bude aktuelan, kurentan, društveno svestan i angažovan na nenametljiv način, metaforički razrađujući nažalost sve aktuelniju maksimu da je Čovek Čoveku Vuk (odnosno Ljudožder)!
Kao drugo, a mnogo ređe isticano u sažecima značaja i doprinosa ovog reditelja, mora se naglasiti njegovo uvođenje još jednog motiva, dotad u hororu slabo prisutnog (osim, u naznakama, u pojedinim SF-hororima) – a to je motiv APOKALIPSE. Ideju da je svet na ivici propasti – tako aktuelnu krajem 1960-ih – on je prvi tako moćno plasirao u okvirima B-filma, dok je to isto Polanski radio, iste te 1968., u A-produkciji.
Kao što sam već pisao u POETICI HORORA, „Ono što je Rozmarina beba postigla na planu visokobudžetnog, studijskog filma, na polju niskobudžetnog, nezavisnog filma uspeo je Džordž Romero sa filmom Noć živih mrtvaca (George A. Romero, Night of the Living Dead, 1968) u kome se najezda živih mrtvaca ne dešava na Haitiju ili sličnom egzotičnom ostrvu, kao u većini dotadašnjih filmova o zombijima, već u običnoj američkoj provinciji. 
Takođe, uzrok vasrksavanja nije vudu magija, već (verovatno) zračenje iz svemira sa jednog palog satelita. Likovi u oba ova filma prožeti su osećajima paranoje, nepoverenja, klaustrofobije i bespomoćnosti, a ograničeni su nemogućnošću komunikacije i ugođajem nailazeće apokalipse, što sve na očigledan način korespondira sa strahovanjima tadašnje Amerike.“
Apokalipsa –ne kao događaj po sebi, koliko kao stanje svesti- u NOĆI... je tek nagoveštena, i to ne kao sunovrat velikih građevina (sa svom pripadajućom i propadajućom pirotehnikom i spektaklom) nego kao sunovrat ljudskosti, transparentan kroz čitav film ali ponajviše u upečatljivoj završnici, kada prividni hepi-end (sugeriše se da su mrtvaci „kontejnovani“) ne donosi ama baš ni najmanji dašak olakšanja, dapače – jer podseća da je Ljudsko Zlo to koje će prouzročiti apokalipsu, a ne astronomski događaji ili fantastična čudovišta iz okeana ili iz grobova.
Svoj puni učinak apokalipsa donosi u superiornom nastavku, o kojem sam već pisao, pa se ne bih ponavljao – bacite pogled ovde: DAWN OF THE DEAD (1978). To remek-delo dugo mi je vremena bilo na 1. mestu najboljih horora ikada, a i dan-danas je u top-10. O značaju ZORE takođe sam već nešto opširnije pisao, u kontrastu sa rimejkom tog filma, pa to možete čitati ovde: DAWN OF THE DEAD (2004).
DAY OF THE DEAD je sasvim lepo zaokružio tu priču, i da je samo kraći za jedno 5-6 minuta neprekidnog dranja i sranja i vikanja i svađe i psovanja i pretnji, i da su te vojničine samo malo manje karikaturalne, odnosno da je intonacija nešto konzistentnija (između drame i palpa), a likovi samo malo zanimljiviji, to bi bilo remek-delo u rangu ZORE.
Ovako kako jeste, DAY baš i nije remek, iako jeste izuzetan film gledano u određenim pojedinostima: ne samo u nikad-boljim Savinijevim efektima maske, nego iznad svega - ceo podzaplet sa Babom (ne baba kao grandma, nego Bub, the clever zombie) je odličan (eh, samo da ludi doktor nije toliko preglumljujuće karikaturalan) a glumačka performansa Baba je uopšteno gledano glumački vrhunac ove trilogije i nešto što bi, u nekom pravednom svetu, bilo nagrađeno barem Oskarom za epizodu. Ali, u pravednom svetu ne bi bilo mesta ni potrebe za ovakvim filmovima...
Ne treba zaboraviti ni Romerov najbolji film izvan zombi-trilogije – a to je jedan od najboljih vampirskih horora svih vremena, Martin (MARTIN, SAD,1976). Evo šta sam već nekada davno napisao o njemu u svom izboru najboljih vampirskih filmova: 
Egzistencijalistička drama o otuđenom tinejdžeru koji možda jeste vampir, a možda je samo poremećen bezosećajnom sredinom srednjeklasne Amerike sedamdesetih u koju ne može da se uklopi. Veoma realističan film, sa posebno dobrom naslovnom ulogom (John Amplas), najintimniji je film režisera koji se proslavio filmovima o zombijima. Sasvim u skladu sa modernim pristupom motivima horora koji je inicirao svojim prethodnim filmovima, Romero se podsmeva natprirodnim klišeima klasičnog horora i daje nam „vampira“ koji ne predstavlja „Ono Drugo“ što prodire u naš svet, već jednog od nas, poniklog iz okruženja sličnog našem...
Vredi istaći i to da je Romero napravio jedan od najboljih omnibusa ikada, JEZOVNIK (CREEPSHOW, 1982). Iako ja nisam naročiti ljubitelj EC comics estetike i pristupa hororu, ne može se poreći da je Romero iz toga izvukao maksimum i napravio živopisan, slikovit, vrcav, blesav, vizuelno bogat, zabavan, vickast hororčić kakav uopšte nije lako napraviti – jer da jeste, bilo bi ih daleko više. 
Dovoljno je samo uporediti njegov filma sa nastavkom, koji nije režirao Romero nego njegov direktor fotografije, Majkl Gornik, pa da to postane jasno. Isti predložak, isti pristup, isto, kao sve – a zapravo, nije to TO. Fali dodir majstora.
Hvale vredan je i njegov zabavan, pametan ali samo malkice predug psiho-animal-triler, MONKEY SHINES, po pitanju kojeg se sasvim slažem s onim što je o njemu pisao pokojni B. Tirnanić, a što možete čitati OVDE.
Ovo gore je gruba skica o značaju Džordža Romera za horor, i (nezavisni) film uopšte. A sad, možda je red da kažem koju i iz nešto subjektivnijeg ugla, o tome šta je Romero značio za mene.
Pre svega, njegovi zombi filmovi temeljito su uticali na moj pristup hororu: on je bio taj koji mi je, zajedno s Kronenbergom, pokazao ne samo DA horor može biti pametan, tj. o nečemu vrednom promišljanja (to sam, uostalom, već i znao), nego i KAKO to izvesti. Romero je na delu, iznova i iznova, demonstrirao KAKO baratati horor ikonografijom i opštim imaginarijumom žanra, kako osmisliti te često sirove slike koje u neveštim rukama ostanu na nivou treša, ili ispod njega i od toga praviti umetnost.
Malo ko je, kao Romero, umeo da pravi horore koji su efektni kao žanrovski proizvodi (jezivi, šokantni, grozni, zastrašujući, napeti) a da su, povrh toga, veoma pregnantni idejnim (pa i ideološkim) materijalom, i to tako da se ovi slojevi prožimaju, odnosno izrastaju jedni iz drugih prirodno, bez vidljivog silovanja odnosno kalemljenja, kako to nesposobniji autori čine.
Romero je dobro razumeo (i voleo!) horor, i koristio ga da nešto relevantno SAOPŠTI; a opet, u tome je uglavnom bio dovoljno suptilan da svoje „poruke“ nije nabijao macolom u glavu (osim, pomalo, u DAY OF THE DEAD). Pošto sam i ja horor oduvek intuitivno osećao kao nešto mnogo više od povoda za karnevalisanje, halovinsko ludiranje, šminkanje i poziranje (iako, kao što se iz priloženog može videti, nemam ništa protiv i tako nečeg), Romero je bio jedan od one manjine koja mi je pokazala ŠTA se sve sa hororom može iskazati, i kako.
Osim crteža, uglavnom rađenim u mojim teen i barely legal godinicama, koje možete videti u ovom postu, romerovski pristup zombijima vidljiv je i u serijalu mojih priča i novela koji će jednog dana, valjda, i biti objavljen pod nazivom ZADUŠNICE I DRUGI UŽASI. 
Osim naslovne novele, dosad neobjavljivane, priče iz te zbirke mogli ste čitati u ovim ili onim antologijama. Početak jedne, pod naslovom Smrt je zarazna bolest”, imate OVDE na blogu, a drugu, Vanredno stanje” možete pročitati u celosti OVDE.
Istina, u ovim mojim pisanijima, ja nisam oponašao Romera – moji zombiji uglavnom i nisu kanibali – ali jesam sledio, ili se bar trudio da sledim, lekciju koju sam naučio iz njegovih filmova, lekciju o tome kako koristiti horor za nešto više od „plašenja“ i „šokiranja“. 
Zbog toga je Romero, podjednako koliko i Lavkraft, „kriv“ za nadimak po kojem sam jednako poznat kao i po krštenom imenu, a koji se nalazi i u imenu ovog bloga...
Voleo bih da sam bio u prilici da mu to i naživo saopštim: kao što znate, bio je najavljen njegov dolazak na Grosman ove godine, i eto, malo je falilo da ga vidim, upoznam, intervjuišem... Ali, avaj, to je bilo u skoro poslednji čas otkazano, a sad vidimo i zašto. Galopirajući rak pluća odneo nam je ovu ljudinu, iz ove doline suza pravo u legendu.

Njemu je večnost zagarantovana, jer dok bude filmova, pričaće se i o njegovima. I gledaće se, naravno.

четвртак, 13. јул 2017.

Ljubav prema Panu



U sredu 12. jula na festivalu Grosman u Sloveniji promovišem ediciju „Poetika strave“ čiji je najnoviji, sedmi naslov – nedavno izašli VELIKI BOG PAN Artura Makena. Ko je u blizini, neka svrati. Ko nije, evo jednog posta koji se lepo nadovezuje na ovo.
Naime, raduje videti da ove naše knjige zaslužuju i dobijaju ljubav čitalaca – a neki tu ljubav pokazuju na neobične, nadahnute i baš onako leeeeepe načine. Tijana Jevtić je ilustratorka i fotografkinja čije sam radove na blogu već plasirao i hvalio, a ovom prilikom podsetiću samo na njenu davnašnju aferu sa Zelenim Čovekom, ovekovečenu u čudnoj, nesvakidašnjoj knjižici HRASTOPOŠTOVANJE.
Njena ljubav prema prirodi i ljubav prema dobroj (i lepoj!) knjizi našle su oduška u najnovijoj knjizi Orfelinove edicije, pa je ona tim povodom na fejsbuku okačila kraći hvalospev, pod nazivom „U šetnji sa Panom“, gde kaže:

Jedna posebna knjiga izdavačke kuće Orfelin Izdavaštvo, koja je pravi primer šta bude kada svako zna da radi svoj deo posla. I to nije sve. Još sedam knjiga iz edicije Poetika strave na: http://www.orfelin.info/
Suviše je tužnih primera izdavaštva u Srbiji gde ljudi svaštare, što iz nemaštine, cicijašluka ili sujete, te misle da znaju sve a iznedre nekakve mutante a ne knjige. A onda se pojavi Orfelin ekipa (Milenko Bodirogić, Dejan Ognjanović, Edge Art ...) i pokaže da kompromisa za lepu knjigu nema!
            To je, naravno, rekla samo zato što je to ISTINA.
            Tijana je knjigu odvela u njoj više nego prikladno okruženje i napravila fascinantne fotografije koje su do sada najlepši omaž ovoj ediciji.
            Da ne bi sve ostalo samo na slikama, rešio sam da ih ispratim odličnim, kratkim ali rečitim tekstom u kojem jedan od mojih omiljenih filmmejkera, Ričard Stenli (s kojim sam se, inače, družio na Grosmanu pre dve godine) s udivljenjem piše o Makenu.



Pan's people
Whatever it was that Arthur Machen encountered in the Welsh woods one long-ago summer, it utterly changed his life.

Richard Stanley on Ritual and Other Stories

Saturday October 30, 2004
The Guardian

Ritual and Other Stories
by Arthur Machen
390pp, Tartarus Press, £35


Mankind in its arrogance knows little of the earth. Even as we plunder the dying oceans and the nearer reaches of space, a rambler in the Welsh valleys might still feel a chill as the shadows lengthen and the airy silence presses in. This quickening of the heart, one part terror, one part exhilaration in the face of nature at its most sublime, is panic in its primal sense, what our forefathers knew as the proximity of the pagan deity Pan, the hieratic embodiment of the earth's fecundity, misunderstood and maligned by the people of the Book as the horned essence of evil itself.


The poet and mystic Arthur Machen came of age in those remote backwoods. Born in 1863, he spent his formative years at Llandewi Rectory in Gwent, where one solitary summer afternoon he took an unfamiliar path through the hills and encountered something that touched his soul and chafed against his Christian upbringing - something that, for the rest of his life, he struggled to put into words.


Adrift in London, he found employment as a journalist and translator, honing his craft on the torrid prose of Casanova's Memoirs before taking on a commission to compile a definitive catalogue of occult literature. 


This daunting work marked the beginning of his true education, and his earliest surviving tales such as "The Spagyric Quest of Beroaldus Cosmopolita" indicate a precocious fascination with all things esoteric. 


His first novella, The Great God Pan , appeared in 1894 to reviews of unparalleled hostility. Deemed "the most acutely and intentionally disagreeable book yet seen in English" by the Westminster Gazette and summed up by the Manchester Guardian as "an incoherent nightmare of sex", Machen's debut concerns a working-class waif named Mary and her wealthy benefactor, who grooms her to become a guinea pig in a grotesque early experiment in brain surgery. 


Under the scalpel, she experiences a vision of the vast and formless deity of nature, only to awaken as a drooling idiot. She is found to be pregnant and, before dying, gives birth to a daughter who matures into a beautiful, voraciously seductive avatar of chaos, a pagan antichrist who proceeds to cut a vengeful swathe through stuffy fin-de-siècle London.


Following up with The Novel of the White Powder and its companion piece, The Novel of the Black Seal , Machen introduced one of his most cherished themes, the survival of the folkloric "little people", the children of Danu who are supposed to have disappeared into the Welsh hills but live on in a kind of transdimensional "otherworld" from which they continue to exert an obscure and baleful influence over human affairs. 


The sudden decline of his young wife, Amy, diagnosed with cancer, spurred the creation of The White People , one of Machen's finest stories and an acknowledged masterpiece of supernatural fiction, an unsettling first-person narrative depicting a child on the cusp of puberty and her fatal communion with the inhabitants of faeryland.


Machen's tale would inspire countless writers, from HP Lovecraft to Stephen King, but the genre he helped to create held no further interest for him. A real-life "horror of the soul" took hold of him and, working in a grief-stricken frenzy, he completed his first novel, The Hill of Dreams. 


Here he moved away from his opiate-laced prose and returned to the half-remembered landscapes of his youth to create a thinly veiled account of his own pursuit of the mysteries. The opening passage, concerning an amorous tryst with an elemental woodland spirit, is described with the lucidity of first-hand experience, a conviction that places his work in a different class from his imitators.


Eschewing the sensationalism of "yellow" fiction, Machen won critical respect but set himself on the road to ruin by alienating his readership. Turning to the occult for solace, he was initiated into the Order of the Golden Dawn on November 21 1899, taking the name Frater Avallaunius. 


He might have abandoned literature entirely had it not been for the great war and the controversy sparked by the appearance of his hastily penned potboiler The Bowmen. 


This tale of the ghostly archers of Agincourt coming to the aid of the retreating tommies was retold by a nurse on the western front to cheer her wounded charges, and was repeated orally from one soldier to the next until it found its way back to the British papers as a statement of fact. In an echo of modern UFO hysteria, Machen's attempts to set the record straight led to public accusations that he was involved in a convoluted conspiracy to cover up the "real truth".


The "affair of the angels" puzzled Machen but, above all, gave him hope, a renewed belief in the power of faith that he saw increas ingly embodied in the symbolic quest for the Holy Grail, the lost link between man and nature and the balm to both his and the world's pain. 


His various discourses on Anglo-Saxon Grail lore, collected in 1925 under the title The Secret of the Sangraal , give only a partial insight into the obsessive research that consumed his remaining years. The Great Return (1915) concerns the miraculous reappearance of the sacred relic in an isolated Welsh village, while his final masterpiece, The Secret Glory (1922), is a sustained attempt to resituate the quest in a contemporary context.


In Paradise Lost, when the peasant stumbles across the elves at their midnight revels, Milton describes how "at once with joy and fear his heart rebounds"; it is in the reconciliation of these two conflicting yet complementary emotions that Machen principally concerned himself, his collected fiction charting the stations of an inner journey from the fear and inhibitions of his Anglican childhood to the joy and wonder of his final acceptance of nature and the yearnings of his own pagan soul.


Machen lived out his impoverished, declining years in Amersham where the locals in the King's Arms still remember his inexhaustible supply of baffling anecdotes. He died peacefully in 1947 at the age of 84.


· Richard Stanley is the director of Hardware and Dust Devil.